«ЖИ роботтарының сөз байласуы»: биржалық саудаға төнетін қауіптер
Уортон бизнес мектебі мен Гонконг университетінің зерттеушілері жасанды трейдерлермен қоныстандырылған нарықты модельдеді. Әрқайсысы бір қарапайым ережемен үйренді: мәміле жаса, нәтижені көр, пайда әкелгенін есте сақта. Оларды келісімге мәжбүрлеген ешкім болған жоқ. Бірақ жүздеген қайталаудан кейін олар бейресми келісімге келгендей әрекет ете бастады.
Олар бағаны күрт қозғалыстармен бұзбады, қарсыласты агрессивті түрде «ығыстырып» тастауға тырыспады. Керісінше, олардың әрекеттері әрқайсысы ұту үшін үйлестірілді. Бұл боттар үшін мінсіз болды. Бірақ нарық үшін бұл апатқа айналар еді.
Эксперимент қалай өтті?
Ғалымдар виртуалды биржа құрды, онда әртүрлі қатысушылар әрекет етті: болжамды мінез-құлықтағы «дивандағы инвесторлар», бағаларды кездейсоқ мәмілелермен қозғайтын «шулы ойыншылар» және аздап артық білетін «хабардар трейдерлер». Осы ортаға қателік пен тәжірибе арқылы үйренетін боттарды қосты.
Сценарийлер өзгерді: баға ашық ақпаратты дерлік мінсіз көрсететін «тыныш» нарық та болды, кездейсоқ қозғалыстар көп болатын «шулы» нарық та болды. Екі жағдайда да нәтиже бірдей қорқынышты шықты: боттар бір-біріне қарсы емес, бірге жұмыс істеудің жолын тапты.
«Жасанды ақымақтық» деген жаңа айла
Нарық тыныш әрі болжамды болғанда, боттар бағаның өзін ым тілі сияқты «оқи» бастайды. Көпшілігі тренд бойынша өте ұсақ қадамдармен саудаласады. Біреу пайда табу үшін бағаны күрт қозғаса, қалғандары оны бірден жазалайды — мәмілелерді бұзушы пайда таппайтындай етіп жасайды, сөйтіп оны тез арада ортақ үлгіге қайтарады. Мұнда боттар арасында ешқандай байланыс болмайды — бағаның қозғалысы олардың ортақ әрекетке кірісуіне белгі болып шығады.
Нарықта шу көп болғанда (жаңалықтар, кездейсоқ ордерлер, секірмелі қозғалыстар) боттар басқаша әрекет етеді. Ешқайсысы эксперимент жасамайды. Оның орнына олар шығыннан қорғайтын сақ үлгіні таңдап, қайта-қайта қайталайды. Зерттеушілер мұны қалжыңмен «жасанды ақымақтық» деп атайды. Бұл алгоритмдердің ақымақ болғанынан емес, жай ғана әрқайсысы бір-біріне кедергі келтірмей, бір үлгіні көшіру жағдайында өздерін жайлы сезінетіндіктен. Нәтиже екі жағдайда да бірдей: баға үшін шынайы күрес болмайды, ал нарық бәрі үшін әділетсізірек бола түседі.
Әрине, келісілген әрекет тактикасын ойлап тапқан машиналар емес, ол нарықта әрқашан болған. Жақын мысал — 2021 жылғы мем-акциялар бумы, Reddit секілді форумдарда GameStop немесе AMC акцияларын жаппай сатып алған бөлшек инвесторлар. Бірақ онда келісім эмоциялы, бейберекет әрі уақытша болды.
Ал ЖИ мұндай «үйлестіруді» тұрақты күйге айналдыра алады. Алгоритмдер шаршамайды, дауласпайды, тәртіптен шықпайды. Егер нарық негізінен осындай ойыншылардан тұрса, ол үйреншікті қалпында өмір сүре ме?
Нарық неге кемшілікті болуы тиіс?
Bloomberg колумнисі Мэтт Левин бұл зерттеуді талқылай отырып, Гроссман–Стиглиц парадоксын еске салады. Ол күрделі естіледі, бірақ ойы қарапайым: егер нарық барлық ақпаратты мінсіз көрсетсе, оны жинауға ешкім күш пен ақша жұмсамайды. Компанияларды неге талдауға уақыт кетіру керек, егер бағада бәрі бар болса? Ал ешкім талдамаса, баға шындықты көрсетпей қалады. Шеңбер пайда болады. Ол тұйықталмауы үшін нарық сәл ғана «тиімсіз» болуы тиіс, сонда ақпарат іздеуге және одан пайда табуға ынта болады. Шынайы өмірде солай: біреу талдайды, біреу нәтижесін пайдаланады.
Бірақ тұрақты түрде сөз байласуға қабілетті ЖИ-боттар адам кемшілігінен туған осы нәзік тепе-теңдікке қауіп төндіреді. Егер машиналар «бір командада» ойнаса (зерттеу деректеріне қарағанда, ойнайды), нарық жай ғана «тиімсіз» емес, жалғанға айналады — баға ештеңені көрсетпей қалады.
Машиналардың сөз байласуын тоқтату әрекеттері
Ғалымдар өз еңбектерінде: мұндай нәрсе шын нарықта болып жатыр деп айтпайды. Бұл — симуляция. Бірақ олардың модельдерінде боттар дерлік әрқашан іс жүзінде сөз байласуға жетті. Бұл олардың күрделілігіне тәуелді емес. Тіпті қарапайым алгоритмдер де ортақ табысқа «сақтықпен» қарауды үйренді.
Мәселе мынада: нақты нарықта да алгоритмдер көбейіп келеді. Coalition Greenwich зерттеу агенттігінің дерегінше, сатып алу жағындағы трейдерлердің шамамен 15%-ы ЖИ пайдаланады, тағы ширегі алдағы жылы енгізбек. Демек, технологиялар жұмыс процесіне тез кіріп жатыр, сондықтан тәуекелдер артып келеді.
Бұл қауіп АҚШ Конгресі деңгейінде талқылануда. Preventing Algorithmic Collusion Act деп аталатын заң жобасы ұсынылды, ол «машиналардың сөз байласуын» тікелей болдырмауға бағытталған. Ұқсас жоба Калифорния штатында қаралуда. SEC 2023 жылы ЖИ-ге қатысты кешенді ережелер ұсынды, бірақ 2025 жылы оларды АҚШ президенті Дональд Трамп тағайындаған жаңа басшылық қайтарып алды. FINRA мен CFTC нарық қатысушыларымен жаңа есеп беру және бақылау ережелерін талқылауда, болашақта тек мәміленің өзін ғана емес, алгоритмдердің оқыту процестерін де реттеу үшін.
Реттеушілердің жалпы алаңдаушылығы түсінікті: адамдар арасындағы сөз байласуды олардың хат-хабарынан табуға болады, ал ЖИ-трейдерлер арасындағы үйлестіру факті жүзінде бар, бірақ заң тұрғысынан дәлелсіз.
Бұл жеке инвесторға не үшін маңызды?
Бәсеке әлсірегенде, алдымен ұсақ ойыншылар зардап шегеді. «Нарықтық» бағада өтінім берген инвестор сатып алу кезінде сәл қымбатырақ, сату кезінде сәл арзанырақ баға алады. Бірінші рет бұл түк емес. Жүзінші рет — елеулі ақша.
Сонымен қатар, егер машиналар нарықта үстемдік етсе, бағалар сенімді индикатор болудан қалады, яғни тек графикке қарап шешім қабылдау қауіпті бола түседі.
Не істеу керек? Қарапайым инвестор үшін кеңес таңқаларлықтай қарапайым:
Мәмілеге кез келген бағамен ұмтылмаңыз: лимиттік өтінімдерді пайдаланыңыз және алдын ала қанша төлей алатыныңызды шешіңіз.
Портфельдің негізгі бөлігін өтімді қорлар мен индекстерде ұстаңыз, мұнда қарсы мәмілелер көп, манипуляцияға орын аз.
Сирек саудаласыңыз: «сатып алу/сату» өтінімдері аз болса, комиссия да аз болады.
Ең бастысы — компьютерлер бір-бірімен келісуді үйреніп жатқан әлемде эмитент туралы негізгі деректерді мұқият тексеріп, нарық әлі көрсетпеген жаңалықтарды іздеуге тура келеді.
ЖИ нарықты жылдамырақ етеді, бірақ әділеттірек етпейді. Сондықтан «сөйлескіш машиналар» әлемінде жиі саудаласатын емес, кіру бағасын бақылай алатын және шығынды азайтатындар ұтады.
