Өз көзқарасын өзгерту қабілеті инвесторларға капиталды сақтауға қалай көмектеседі

Айтылған сөзді кері қайтару қабілеті әрдайым мінездің күшті немесе әлсіздігінің мәселесі емес. Инвестор үшін бұл сондай-ақ капиталды сақтау мәселесі болуы мүмкін. Бұл Cognitive Research: Principles and Implications журналында жарияланған зерттеу нәтижелерімен дәлелденеді. Зерттеу икемді интеллектісі бар адамдардың жалған сенімдерден бас тартуды әлдеқайда оңай көретінін көрсетті. Бұл зерттеу қаржы нарықтарында қалай пайдалы болуы мүмкін?

2024 жылғы зерттеу үшін Вюрцбургтегі Юлий Максимилиан университетінің зерттеушілері қатысушыларға Эстониядағы бір технологиялық компаниядағы пилоттық жоба туралы жаңалық мақаласын ұсынды. Бір нұсқада мәтін бейтарап болса, екіншісінде жалған ақпарат қамтылды: қызметкерлердің икемді жұмыс кестесі олардың өнімділігінің төмендеуіне және ұйымның қаржылық шығындарына әкеп соққаны туралы. Кейін кейбір респонденттерге мақаланың түзетілген нұсқасы берілді, онда компанияның шығындары жұмыс тәртібіне емес, келісімшарттардың мерзімінің аяқталуына байланысты болғаны және пилоттық жобаның жалпы алғанда сәтті өткені түсіндірілді.

Зерттеушілер кейін адамдардың икемді жұмыс сағаттары туралы ақпаратқа деген көзқарастарының ақпаратты кері қайтарып алуға дейін және кейін қалай өзгергенін өлшеді. Нәтиже аралас болып шықты: бір жағынан, түсіндірмелі хабарлама жұмыс тәртібіне қатысты көзқарастарды орта есеппен жақсартты. Ғалымдар мұны «түзету эффектісі» деп атады.

Екінші жағынан, бастапқы жаңалықтағы жалған ақпараттың әсері толықтай жойылған жоқ, және экспериментке қатысушылардың кейбірі «үздіксіз ықпал әсері» деп аталатын құбылысты бастан кешіре берді. Бұл бастапқы ақпарат жалған екені анықталғаннан кейін де бағалаулар мен шешімдерге әсер етіп тұратын кезде болады.

Логикалық пайымдау қабілеті жоғары адамдар қарсы дәлел келтірілгеннен кейін өз көзқарастарын өзгертуге когнитивтік қабілеті төмен қатысушыларға қарағанда айтарлықтай жиі барды.

Осыдан авторлар сұйық интеллект жаңа ақпаратты бар когнитивтік схемаларға жақсырақ біріктіруге көмектеседі деген қорытындыға келді. Адам жай ғана жаңа деректі меңгермейді, ол логикалық байланыс орнатады: «Егер бұл дұрыс болмаса, онда менің бұрынғы түсінігімді қайта қарастыру қажет шығар».

Неміс зерттеушілері осы нәтижелерді «танымға деген қажеттілік» туралы бұрынғы зерттеумен байланыстыра отырып, оны ұзақ уақыт бойы ой елегінен өткізу әдетіне жатқызды. Ал ой сергектігі мен пікірін өзгертуге дайын болу осындай ойлау үрдістерінің сапасы мен икемділігіне қатысты. Басқаша айтқанда, адам ойлануды ұната отырып, өз сенімдерін қайта қарастырудан қатаң бас тартуы мүмкін. Ал икемді ой жаңа ақпаратқа сәйкес когнитивтік схемаларды жаңартуды жеңілдетеді. Міне, дәл осыны неміс зерттеуі анықтады.

Белгілі бір дәрежеде инвестор неміс экспериментінің қатысушыларына ұқсайды: ол активке қатысты бастапқы болжамдары мен күтілімдері ақталмағанын түсініп, модельін салыстырмалы түрде тез арада жаңарта алады — портфеліндегі сол активтің салмағын өзгерту немесе позициядан толық шығу арқылы.

Керісінше, когнитивтік жүйесі икемсіз инвестор carry-over эффектісіне осал: оқиғалардың бастапқы нұсқасы оның ойында қалып, шешім қабылдауының негізін құрайды. Ал жаңа фактілер көбіне «шу» немесе уақытша ауытқу ретінде қабылданады.

Егер біз неміс психологтарының зерттеуінің пайымын ұстансақ, инвестордың басты артықшылығы нарықтың бағытын немесе актив бағасын болжау немесе тіпті болжап айту қабілетінде емес, ал бағалаулар мен күтілімдер жаңа деректерден ауытқып кеткенде бағытты мүмкіндігінше тез өзгерту қабілеті. Негізінде, Уоррен Баффетт дәл осыны бірнеше рет ерекше атап өткен: негізгі факторлар өзгергенде инвестор өз пікірін өзгертуге дайын болуы тиіс.

Бірінші қадам – формализация. Әрбір инвестициялық идея үшін бастапқы болжамдар мен болжамды көрсеткіштерді нақтылау қажет: компанияның табысы мен маржасының тенденциялары, реттеуші орта, капиталдың құны және бәсекелестердің мінез-құлқы. Мұндай «инвестициялық идея профилі» жағдайды айқын көрсетеді, сондықтан бірдеңе өзгергенде қай элементте қате кеткенін тезірек анықтауға болады.

Бұл Уоррен Баффеттің «акцияларды емес, бизнесті сатып алу керек» деген көзқарасына толық сәйкес келеді. Акционерлерге жазған хаттарында ол бизнесті сатып алу критерийлерін жүйелі түрде баяндайды: басқару сапасы, бизнес-модельдің айқындылығы, ішкі құндылығы және орынды баға; басқаша айтқанда, ол іс жүзінде бірқатар болжамдар негізінде әрекет етеді, және егер бұл болжамдар бұзылса, бизнес оның талаптарына сай келмейді.

Екінші қадам – инвестициялық идеяны немесе қағиданы қайта бағалау критерийлерін белгілеу. Олар сандық түрде көрсетілуі тиіс. Мысалы, қарыз бен меншікті капиталдың белгілі бір қатынас шегі, компанияның үш рет қатарынан нашар қаржылық есеп беруі және т.б. Когнитивтік процестер деңгейінде бұл эмоциялардың және олардың тудыратын өзгерістерге қарсылықтың әсерін азайтады: шешім, бір жағынан, ішкі «психологиялық сынаққа» ұшырамай, ережелерге сәйкес қабылданады.

Соңында, неміс зерттеуінің нәтижелерін ескере отырып, «қарсы дәлел іздеуді» саналы түрде жаттықтыру пайдалы болуы мүмкін. Дереккөздерді белсенді түрде тексеріп, балама деректер іздейтін адамдар үздіксіз ықпал әсерінің кейінгі салдарынан жақсырақ қорғалған. Бұл тек активтің немесе нарықтың өсуін талқылайтын оптимистік аналитикалық жазбалар мен мақалалар мен шолуларды ғана емес, сонымен қатар балама және тіпті қайшылықты деректерді де үнемі оқуды білдіреді.

Сонымен қатар, өзіңізге үнемі: «Мен қате болғанымды мойындау үшін не болуы керек?» деп сұрақ қою да пайдалы. Жауап нарықтағы өзгерістер немесе сіз инвестиция салған компанияға қатысты нақты оқиғалар болуы мүмкін.