Пауэллдің қорғанысы: ФРЖ саясатын қалай өзгертіп жатыр
АҚШ президенті Дональд Трамп өзіне ықпалды, бірақ саяси емес қарсылас тапты. Ол — Федералдық резерв жүйесінің (ФРЖ) төрағасы Джером Пауэлл. Екінші мерзімнің басынан бері Трамп Пауэллді жоғары негізгі пайыздық мөлшерлеме үшін (ипотеканың қолжетімділігін төмендетті) және инфляцияны 2%-дан төмен түсіре алмады деп тұрақты сынап келеді. Бұл сын әзірге нәтиже берген жоқ: ФРЖ АҚШ экономикасының баяулау белгілерін көріп тұр және қазіргіге дейін мөлшерлемені төмендеткен жоқ. Пауэлл — Ақ үй иесінің ашық шабуылдарынан қорықпайтын сирек шенеуніктердің бірі.
Ақ үйге сигнал
22 тамыз, жұма күні Джексон-Хоул форумында Пауэлл АҚШ экономикасы берік екенін, бірақ тәуекелдер теңгерімі өзгеріп жатқанын айтты. Сөзінде ол мөлшерлемені төмендету туралы шешімді жариялаған жоқ. Дегенмен нарық бұл сөздерді қыркүйекте қысқарту болуы мүмкін деген белгі ретінде қабылдады.
Экономиканың жай-күйін ол мына деректермен сипаттады:
— Жұмыспен қамту: соңғы 3 айдағы жаңа жұмыс орындарының орташа өсімі — 35 мың. Бұл өткен жылдардан нашар (2024 жылы — 168 мың).
— Жұмыссыздық: 4,2%. Тұрақты, тарихи тұрғыдан төмен деңгейде.
— ЖІӨ: 2025 жылдың І жартыжылдығында жылдық есепте 1,2% (2024 жылы — 2,5%).
— Инфляция: шілдеде тұтынушылық инфляция 2,6% ж/ж, базалық — 2,9%.
Пауэллдің айтуынша, Трамп енгізген импорттық тарифтер бағаларға бір реттік, бірақ уақытқа «созылып» әсер етуде. Қымбат импорт жеткізу тізбектері арқылы өткен сайын баға деңгейі жоғарырақ жаңа нүктеде тұрақтанады. Бұл ұзақ мерзімді тұрақты инфляция емес, бағалардың бір реттік жоғарыға ығысуы (сол жерде тарифтер үлес қосқан тұстарда).
Осы бір реттік сілкініс ұзаққа созылатын инфляциялық мәселеге айналмауы үшін ФРЖ екі көрсеткішті мұқият бақылайды:
— жалақы динамикасы — баға-жалақы спиралі іске қосылмауы үшін;
— үй шаруашылықтары мен өндірушілердің инфляциялық күтулері.
Қазір ФРЖ алаңдатарлық сигналдар байқамай отыр.
Болашақ саясатқа қатысты ФРЖ икемділік танытады: егер жұмыспен қамту нашарлау белгілерін көрсетсе және тарифтердің әсері «бекіп» қалмағаны көрінсе, ақша-несие саясатын абайлап жұмсартуға дайын. Ал базалық инфляцияның жеделдеуі байқалса, мөлшерлеме төмендетілмейді.
Трампқа анықтама
Егер АҚШ президенті ФРЖ логикасын қарапайым тілмен түсіндіруді сұраса, регулятордың қазіргі ұстанымы мынадай. Федрезерв 2010-жылдардағыдай «нөлдік мөлшерлемеге» тар шеңберде байланып қалмайды: мөлшерлеме әрдайым дерек пен күтулерге сай реттеледі, қажет болса өсіріледі. Инфляцияны нысаналау күн тәртібінде қалады, бірақ оны 2%-дан да төмендетуге арнайы «жұмыс» жүргізілмейді.
Еңбек нарығында «қызып кету» (жалақының тым жылдам өсуі) көрінсе, регулятор әрекет етеді. Негізгі мақсаттар қайшы бағытта қозғалғанда ФРЖ «өлшеніп-пішілген» шешімдер қабылдайды. Мысалы, инфляция болжамнан жоғарылап, ал жұмыспен қамту төмендесе (немесе керісінше)
Трамптың экономикаға көбірек «көмек» беру туралы талаптарына қарамастан, ФРЖ саясаттың жалпы «рамкасын» жиі өзгертпейді: оны кемі бес жылда бір рет қайта қарайды. Әрине, экономикалық жағдай жедел шешімдерді талап етпесе.
Экономистер мен қаржыгерлердің қарсылығы
2025 жылы Трамп пен оның әкімшілігі ФРЖ төрағасы Джером Пауэллге қарсы ауқымды науқан бастады. Одан ақша-несие саясатын тез әрі терең жұмсарту және регулятордың басқару тәсілін қайта қарау талап етіле бастады.
Науқан бірнеше бағыттан тұрады:
Біріншіден, мөлшерлемелер: Ақ үй тұрғын үй нарығының салқындауын, ипотекалық төлемдердің өсуін алға тартып, экономикалық белсенділікті қолдау үшін жылдам әрі ауқымды төмендетуді жария түрде талап етеді.
Екіншіден, ФРЖ басқаруын сынау: активтер мен мүлікті басқару туралы шешімдер, соның ішінде Вашингтондағы көпмиллиардтық ғимараттарды қайта салу жобасы сынға алынды (ФРЖ бұл құрылыс бюджетін қорғады, іс жүзінде талап қоюға негіз жоқ).
Үшіншіден, кадрлық қысым: әкімшілік Басқарушылар кеңесінің құрамына ықпал еткісі келеді. Жекелеген мүшелердің отставкасын талап ететін үндеулер айтылды (Әділет министрлігі Пауэллден губернатор Лиза Кукты қызметтен алуды сұрады, себебі ол жаңа ипотека рәсімдегенде жеке жылжымайтын мүлкінің санын төмендетіп көрсеткен-мыс). Алайда кеңес мүшесін қызметтен босату тек нақты құқықбұзушылық дәлелденсе ғана мүмкін, жай айыптаумен емес.
ФРЖ-дағы екі мерзім
Пауэллге «қорғаныс ұстауға» мүмкіндік беріп тұрғаны — регуляторды басқарудағы тәжірибесі және танымал емес шешімдерді қабылдай білуі. Жеті жылда ол әртүрлі дағдарыстардан жол таба алатын ақылды, шешім қабылдай алатын басшы ретінде танылды.
Ол 2018 жылы ФРЖ басшысы болды: инфляция төмен, нарықтар сенімді кезең еді, регулятор мөлшерлемені жайлап көтеріп отырды. Пауэллдің бастапқы ұстанымы — «жұлдыздарды асыра бағаламау», яғни нейтралды мөлшерлеме сияқты теориялық бағдарларға қатты жүгінбей, фактіге сүйену. Бұл орталық банкирдің сақ стратегиясы болды.
2020 көктемінде болжампаздықтың орнына COVID-19 пандемиясы келді. ФРЖ кідірмеді: мөлшерлеме нөлге дейін түсті, шұғыл құралдар іске қосылды. Атап айтқанда корпоративтік қарыздарды қолдау, штаттар мен шағын бизнеске арналған бағдарламалар жандана бастады. Регулятор «жөнге келтірушіден» «өрт сөндірушіге» айналды.
Сол пандемия кезеңінде ФРЖ жаңа стратегия қабылдады: инфляция ұзақ уақыт төмен болғаннан кейін «орташа өсуіне» біраз уақыт шыдауға дайын екенін бекітті, ал басымдық көбірек жұмыспен қамтуға берілді. Арада бір жыл өткенде, пандемиялық қолдау шараларының салдары ретінде ФРЖ өсіп келе жатқан инфляциямен күресуге кірісті.
Екінші мерзімін (2022 жылдан) Пауэлл соңғы онжылдықтағы ең қатаң мөлшерлеме көтеру циклымен бастады. Үш жыл бұрынғы сөзінде ол «аздау ауырсыну» болмай қоймайды деп түсіндірген.
2023 көктемінде АҚШ-та бірнеше банк құлады (алдымен Silicon Valley Bank, кейін Signature, кейінірек First Republic). Мөлшерлеменің күрт өсуі олардың ұзақ мерзімді облигацияларында шығын туғызды, салымшылар қорқып, жаппай қаражатын әкете бастады. Бұл жүйелік дағдарысқа ұласпауы үшін ФРЖ уақытша, нысаналы өтімділік арнасын ашты — Bank Term Funding Program (BTFP). Бағдарлама банктерге мемлекеттік және ипотекалық қағаздарды номинал бойынша кепілге қойып, қарыз алуға мүмкіндік берді. Осылай олар активтерді шығынмен жедел сатпай-ақ, салымшылармен есеп айырыса алды.
Сонымен қатар ФРЖ инфляцияға қарсы бағытын өзгертпеді: мөлшерлеме өсе берді. 2024 жылдың соңына қарай инфляция бәсеңдеді де, ФРЖ ақша-несие саясатын біртіндеп жұмсата бастады.
Бірақ Пауэллдің екінші мерзіміндегі басты ұстанымы регулятор жүретін «жол картасын» қайта қарау болмақ. 2025 жылғы 22 тамызда ФРЖ өзінің «конституциясын» жаңартты — Statement on Longer-Run Goals and Monetary Policy Strategy (Ұзақ мерзімді мақсаттар мен ақша-несие саясаты стратегиясы туралы мәлімдеме). Құжаттан мөлшерлеменің тиімді төменгі шегіне (ELB) басымдық беру кетеді: рамка енді «нөлдік пайыздар әлеміне» арналып жазылмаған. Енді бастысы — инфляцияны нысаналау (оны «принцип үшін» басып тастау емес) және экономиканың әр секторындағы қызып кету тәуекелін қадағалау.
