Санаэ Такаити Жапонияның премьері болғысы келеді, бірақ жоспары инвесторларға қауіпті
Жапонияда өз «темір ханымы» пайда болуы мүмкін. Әйтеуір, Санаэ Такаити өзіне үлгі ретінде дәл Маргарет Тэтчерді атайды. Ол Жапонияның билік басындағы Либерал-демократиялық партиясын басқаруға келді және елдің келесі премьер-министрі болмақ. Такаитидің консерватизмі мен қалыпты ұлтшылдығы дәстүрлі түрде сайлаушылардың үлкен бөлігінің қолдауына ие. Алайда оның экономикалық тәсілдері консервативті бағыттан алшақ. Бұл инвесторлар үшін қор нарығында пайдалы болуы мүмкін, бірақ экономикаға ұзақ мерзімді қиындықтар туғызуы ықтимал.
4 қазанда Такаити партия ішіндегі сайлауда жеңіске жетіп, Либерал-демократиялық партияның жаңа жетекшісі атанды. Ал қазіргі төраға әрі Жапонияның премьер-министрі Сигэру Исиба қыркүйек басында отставкаға кететінін мәлімдеген болатын — себебі ЛДП парламент сайлауында жеңіліп, жоғарғы палатадағы көпшілік орынды жоғалтқан еді.
Дәстүр бойынша, партия лидері Жапонияның премьер-министрі болады. Такаитидің кандидатурасы бойынша дауыс беру парламенттің төменгі палатасында қазан айының ортасында өтуі мүмкін.
Алайда Екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі кезеңнің басым бөлігінде билікте болған Либерал-демократиялық партия қазір әлсіз позицияда тұр. Партияның екі палатаның ешқайсында да көпшілігі жоқ. Ал жұма күні оның көпжылдық серіктесі — Komeito партиясы — партиялық қаржыландыруға байланысты ұзаққа созылған жанжал себепті коалициядан шықты.
Енді Такаити басқа оппозициялық партиялардың қолдауын алу жолын іздеуі керек. Әйтпесе, олар бірігіп, өз кандидатын ұсынуы мүмкін.
Абэномика 2.0
Такаити бұған дейін он рет парламентке сайланған. Бұрынғы үкіметте сыртқы істер және коммуникациялар министрі, сондай-ақ экономикалық қауіпсіздік министрі қызметтерін атқарған.
Оны Либерал-демократиялық партияның төрағасы етіп сайлағаннан кейінгі келесі сауда күні, Жапонияның негізгі қор индекстері — Nikkei 225 және барлық акцияларды қамтитын Topix — сәйкесінше 4,8% және 3,1% өсті. Ал ұлттық валюта — иен шамамен 2% әлсіреп, 1 доллар = 150 иен деңгейінен төмен түсті. Сонымен бірге, ұзақ мерзімді мемлекеттік облигациялар кірістілігі артты.
Мұндай нарықтық реакция Такаитидің экономикалық саясаттағы басымдықтарымен және оны іске асыру кезінде кездесетін қиындықтармен байланысты.
Такаити — 2012–2020 жылдары премьер-министр болған Синдзо Абэнің шәкірті және ізбасары. Дәл оның саясаты Жапонияның 30 жылдық дефляция кезеңінен шығуының және қор нарығының қалпына келуінің негізін қалаған еді. Айта кетсек, 1989 жылғы тарихи шарықтау шегінен кейін жапон нарығы 20 жыл ішінде 80%-дан астам құлдыраған болатын.
Абэнің саясаты, яғни «абэномика», «Үш жебе» деп аталды. Ол үш негізгі бағытты қамтыды: бюджеттік ынталандыруды күшейту, өте жұмсақ ақша-несие саясатын жүргізу және корпоративтік реформалар. Бұл шаралар ұлттық валютаның айтарлықтай әлсіреуіне әкелді (Абэ премьер болған кезде 1 доллар шамамен 80 иенге тең еді), инфляцияны күшейтті (соңғы үш жылда ол Жапония банкінің 2% нысанынан асып отыр — бұл орталық банкті пайыздық мөлшерлемені көтеруге мәжбүрледі, ал өзге жетекші банктер төмендетіп жатыр). Сонымен қатар, бұл саясат экономиканы жандандырды және қор нарығын толық қалпына келтірді — индекс 35 жылдан кейін дағдарысқа дейінгі деңгейіне жетті.
«Бүгін мен Жапонияны әлемнің шыңына қайта шығару үшін осында тұрмын, — деді Такаити 19 қыркүйекте ЛДП жетекшілігіне өз кандидатурасын ұсынған кезде. — Экономикалық қуат — басты басымдық. Мен экономикалық өсімді табанды түрде көздеймін».
«Қазір жаһандық үрдіс шамадан тыс үнемшіл бюджет саясаты бағытынан арылып, әлеуметтік мәселелерді шешу үшін мемлекеттік және жекеменшік секторлар серіктестігі арқылы инвестицияны кеңейтетін жауапты, белсенді бюджеттік саясатқа қарай бет алып келеді», — деп қосты ол.
Синдзо Абэнің ізбасарының премьер-министр болу ықтималдығы Жапонияның қор нарығына айқын «аюлы емес, бұқа көңіл-күйіндегі» сигнал берді, дейді Fuller Treacy Money инвестициялық бюллетенінің баспагері Йон Триси: «Nikkei 225 индексі Такаитидің ЛДП төрағасы болып сайланғаны туралы жаңалықтан кейін күрт өсті. Соңғы айларда айтарлықтай өсім көрсеткенімен, әлі де бұл өсу кезеңінің аяқталғанына ешқандай белгі жоқ».
Инфляциялық стимул
Бейсенбі кешінде Такаити сайланғаннан кейін алғаш рет валюта бағамына қатысты пікір білдірді. «Мен иенаның шамадан тыс әлсіреуін тудырғым келмейді. Бірақ тәжірибеге сүйенсек, әлсіз иенаның да артықшылығы да, кемшілігі де бар, — деді ол жапон телеарнасына берген сұхбатында. — Экспортқа бағытталған компаниялар үшін бұл — [Дональд] Трамп енгізуі мүмкін импорттық баж салығы туралы алаңдаушылықты ескергенде, белгілі бір қорғаныс буфері».
Осыдан кейін жұма күнгі саудада иена бағамы 1 доллар = 153,27 иенге дейін төмендеді. Алайда үкімет коалициясының ыдырағаны туралы хабар тараған соң, яғни Такаитидің премьер болу мүмкіндігі азайғанда, валюта 152,57 иенге дейін нығайды.
Иенаның әлсіреуі экспорттаушыларға тиімді болғанымен, ол импорт қымбаттауына және баға өсіміне алып келеді. Энергия мен азық-түлік бағасын қоспағанда, базалық тұтынушылық инфляция тамыз айында 2,7% құрады. Ал қыркүйектегі көтерме бағалар да дәл осындай — 2,7% өсім көрсетті, бұл тамыздағы деңгеймен тең, бірақ сарапшылар күткен 2,5%-дан жоғары, деп хабарлады Reuters.
Жапония банкі қаңтар айында пайыздық мөлшерлемені 0,5%-ға дейін көтерген болатын, ал нарық қатысушылары жыл соңына дейін тағы 0,25 пайыздық тармаққа арттыруды күтуде.
Қаржы реттеушісі бұған дейін инфляция мақсаттан асып кетсе де асықпай келген. Бір жағынан, орталық банк бұрынғыдай жаңа басталған инфляцияны «өлтіріп», экономиканы қайта дефляцияға түсіріп алудан қорқады. Бірақ екінші жағынан, Totan Research бас экономисі Изуру Катоның айтуынша: «Қазір біз теріс циклді байқай бастадық: Жапония банкінің баяу мөлшерлеме көтеруі иенаның әлсіреуіне және тұрмыс шығындарының өсуіне әкеліп отыр».
Ал тұрмыс шығындарының өсуімен күресті Такаити өз бағдарламасындағы басты міндеттердің бірі деп атады, деп жазды Nikkei Asia. Ол кейбір салықтарды төмендетуді, орта және төмен табысты азаматтарға салықтық жеңілдіктерді арттыруды, сондай-ақ жанармай бағасын төмендетіп, инфляцияны шектеу үшін 1974 жылы «уақытша» енгізілген бензин салығын алып тастауды ұсынды. Сонымен қатар, Такаити қосымша құн салығына ұқсас тұтыну салығын төмендету мәселесін де көтерді, бірақ ол әлеуметтік шығындарды қаржыландырудың маңызды көзі.
«Көптеген адамдар жоғары инфляциядан зардап шегіп отыр, ал үкіметтің міндеті — бұл мәселені жеңілдету», — деді Такаити. Оның айтуынша, энергетика, азық-түлік қауіпсіздігі және инфрақұрылым салаларына инвестицияны арттыру — жаңа сұраныс тудырып, мемлекеттік кірісті көбейтуге көмектеседі.
Алайда мұндай саясат бюджеттік тәуекелдерді арттырып, ұзақ мерзімді пайыздық мөлшерлемелердің өсуіне және иенаның одан әрі әлсіреуіне алып келуі мүмкін. Бұл өз кезегінде бағаның өсуін күшейтіп, экономикалық перспектива мен халықтың өмір сүру деңгейін әлсіретеді, деп жазады Nikkei Asia басылымы Nomura Research Institute сарапшысы Такахиде Киутидің есебіне сілтеме жасап.
Қосымша қиындық — Жапония үкіметінің әлемдегі ең үлкен мемлекеттік қарыз жүктемесіне ие болуы. Халықаралық валюта қорының (ХВҚ) дерегінше, биыл елдің мемлекеттік қарызы ІЖӨ-нің 235%-ын құрайды. Мұндай жағдайда пайыздық мөлшерлеменің өсуі үкіметтің бюджеттік жоспарларын жүзеге асыруды қиындатады.
Сонымен бірге, инфляциялық күтулер халық санасында орнығып барады. 30 жылдық дефляция кезінде жапондар үнемшіл тұтынушылық мінез-құлыққа үйренген еді — яғни ірі және сәттік шығындардан бас тартуға бейім. Соңғы сауалнама нәтижесі бойынша, 88% жапон отбасылары бір жылдан кейін бағалар бүгінгіден жоғары болады деп күтеді (үш ай бұрын бұл көрсеткіш 85,1% болған). Бұл жағдай Жапония банкін алаңдатуы тиіс және оны ақша-несие саясатын қатаңдатуға итермелейді.
2024 жылы Такаити орталық банктің мөлшерлемені көтеруін «ақымақтық шешім» деп атаған болатын. Ал бейсенбі күнгі сұхбатында журналист одан биылғы жаңа ставка көтеруін де солай сипаттай ма деп сұрағанда, ол күліп: «Өтінемін, соны еске сала бермеңіздер. Мен мұндай шешімге түсініктеме беруге құқылы жағдайда емеспін, — деп жауап берді.
«Темір ханымға» арналған жұмыс
Komeito партиясының билеуші Либерал-демократиялық партиямен одақты үзуі Такаитидің премьер-министр болу мүмкіндігін төмендетуі мүмкін. Енді ол бюджеттік стимулды қолдайтын Халық үшін демократиялық партиямен альянс құруға тырысуы ықтимал. Алайда басты оппозициялық күш — Конституциялық-демократиялық партия өз кезегінде ДПН жетекшісі Юитиро Тамакиді бірыңғай оппозициялық кандидат ретінде қолдауы мүмкін екенін мәлімдеді.
Парламентте баламалы дауыс беру өтсе, жай көпшілік дауыс жинаған кандидат жеңімпаз атанады. Егер ешкім көпшілікке жете алмаса, ең көп дауыс алған екі кандидат екінші турға өтеді. Егер Тамаки жеңіске жетсе, Жапонияда оппозициялық үкімет құрылады. Бұл жағдайда нарықтағы Такаитидің экономикалық саясатына байланысты күтілімдер жойылады, деп есептейді Nomura Research Institute сарапшысы Такахиде Киути.
Жапонияның экономикасы әзер өсіп, халқы азайып, халықтың әл-ауқатының деңгейі тоқырап тұрған, ал соның салдарынан көптеген жапондар билік партиясынан теріс айналған қазіргі кезеңде елді басқару — бұл дәл Такаитиге лайық жұмыс, деп санайды The Wall Street Journal газетінің шолушысы әрі Гудзон институтының стратегия және мемлекеттік басқару мәселелері жөніндегі зерттеушісі Уолтер Рассел Мид.
Мидтің пікірінше, Такаити «әскери кейнсианизм» стратегиясын қандай да бір түрде қолдануы мүмкін, яғни қорғаныс саласындағы ірі шығындар экономикалық сұранысты ынталандырып, елдің өсуіне ықпал етеді: «Мұндай саясат Жапонияға, оның жоғары технологиялық әлеуетін пайдалана отырып, ішкі де, халықаралық та мәселелерді шешуге көмектесе алады».
Сондай-ақ Мид атап өтеді: иммиграцияға қарсы көзқарастағы қартаюшы жапон қоғамы елді барлық мүмкін салаларды автоматтандыруға итермелеп отыр — бұл үрдіс автозауыттардан бастап қарттар үйіне дейін байқалады. «Егер осы үрдіске жоғары технологиялық қорғаныс секторының мүмкіндіктері қосылса, Жапония қайтадан 1970–80-жылдардағыдай әлемді жаңа өнімдерімен таңқалдыра алады», — дейді Мид.
