Шок жеткізуші: Жапонияның нарықтағы мәселелері неге бүкіл әлемдегі инвесторларға қауіп төндіреді

Онжылдар бойы жапон нарығы халықаралық инвестицияларда шешуші рөл атқарып, аса арзан несиелердің көзі болды. Алайда жағдай өзгеруде. Жапониядағы пайыздық мөлшерлемелер өсіп келеді, ұзақ мерзімді облигациялардың кірістілігі басқа да дамыған елдердің деңгейіне жақындап қалды, ал билік органдары йенаны қолдауға тырысуда. Бұл барлығы жаһандық нарықтардан қаржының ірі көлемде ағып кетуіне әкелуі мүмкін.

1990-жылдардан бастап Жапония қаржы дағдарысынан кейінгі бірнеше жыл бойы дефляцияға ұшыраған кезде елдегі пайыздық мөлшерлемелер нөлге жақын деңгейде қалды (және 2016 жылдың басынан бері олар теріс аймақта). Жапония Банкі сондай-ақ сандық жеңілдетудің пионеріне айналып, мемлекеттік облигацияларды сатып алып, олардың табыстылығын төмен деңгейде ұстады. Бұл әрекеттер йенаның құнсыздануына әкелді.

Нәтижесінде Жапония carry trade операциялары үшін ең танымал нарыққа айналды, мұнда инвесторлар бір елде арзан несие алып, сол қаражатты басқа елдердегі табысы жоғары активтерге салады. Мұндай операциялар басқа елдерде, ең алдымен американдық нарықтағы акциялар мен облигациялардың өсуін қолдайды.

Bloomberg мәліметі бойынша, жапон инвесторлары, негізінен ұзақ мерзімділері, шетелде шамамен 5 триллион доллар инвестициялады. Алайда Жапонияда қарыз алып, басқа нарықтарға инвестиция салатын шетелдік инвесторлар да көп. Сондықтан пайыздық мөлшерлемелердің тез өсе бастауы мен Жапониядағы айырбас бағамындағы айтарлықтай өзгеріс халықаралық инвестициялық ағындарға түбегейлі әсер етуі мүмкін.

Осы себепті Жапонияда соңғы екі аптада болған оқиғалар инвесторларға елеулі әсер етті.

2025 жылғы қазанда қызметке кіріскен премьер-министр Санаэ Такаи партиясына қолдауды арттыру үмітімен 8 ақпанға кезектен тыс сайлау жариялады.

Жылдар бойы күш салғаннан кейін елдің қаржылық және ақша-несие органдары дефляцияны жеңуге қол жеткізді. Бірақ қазір жапондар жаңа шындықпен — өмір сүру шығындарының өсуімен бетпе-бет келуде. Негізгі инфляция (энергия мен азық-түлік бағаларын қоспағанда) 2025 жылы 3,1%-ды құрады, бұл Жапония Банкінің 2%-дық мақсатынан төртінші жыл қатарынан асып түсті.

Сондықтан сайлау қарсаңында Такаи азық-түлік өнімдеріне салынатын сату салығын екі жылға тоқтата тұруға және мемлекеттік шығындарды арттыруға уәде етті.

Бұл мемлекеттік облигациялар нарығында паника туғызды, оны кейбір қатысушылар 2022 жылы Ұлыбританиядағы дағдарыспен салыстырды: сол кезде премьер-министр Лиз Трасс ірі көлемді бюджеттік ынталандыруды жүзеге асыру туралы шешім қабылдағаннан кейін мемлекеттік облигациялардың бағасы күрт төмендеп, фунт стерлинг құлдырады, және ол қызметке кіріскеннен кейін бір жарым айдан соң отставкаға кетуге мәжбүр болды.

«Қауіп мынада: Жапония ешқашан қозғалмайтын нарық еді, ал қазір біз әсерлі құбылмалылықты көріп отырмыз», – деді Neuberger Berman компаниясының қор менеджері Уго Ланкони Bloomberg-ге. «Соңында нарық тепе-теңдікті табады, бірақ әзірге ол орын алған жоқ сияқты. Оны «[Лиз] Трасстың сәті» деп атай аласыз: валюта құнсызданып, ұзақ мерзімді облигациялар кірістілігі біраз бақылаудан шығып барады».

Такай билікке ынталандыратын қаржылық саясат жүргізуге уәде етіп келді, дәл осылай оның тәлімгері Шинзо Абэ 2012–2020 жылдардағы премьер-министрлік қызметі кезінде жасаған. Алайда Абэ дефляция кезеңінде әрекет етті, ал Такаидің уәделері Жапония Банкін қиын жағдайға қалдырды, себебі ол қазір инфляцияны тежеу үшін пайыздық мөлшерлемелерді көтеріп жатыр. Пайыздық мөлшерлемелермен бірге мемлекеттік облигациялардың кірістілігі де өсіп, әлемдегі ең ірі мемлекеттік қарызды (ЖІӨ-нің шамамен 230%-ы) қызмет көрсету шығындарын арттыруда.

Қазан айынан бастап 30 жылдық мемлекеттік облигациялардың кірістілігі 75 базистік пунктке айтарлықтай өсті. Салыстыру үшін, Такаи билікке келгенге дейін кірістіліктің дәл осындай мөлшерге өсуі бір жылдан астам уақытты алғанын Bloomberg атап өтті. Sumitomo Mitsui DS Asset Management компаниясының жетекші портфель менеджері Шинжи Кунибеге сәйкес, үкіметтің әрекеттері қаржылық саясатқа деген сенімді әлсіретті.

20 қаңтарда 30 жылдық облигациялардың кірістілігі бір күн бұрынғы 3,61%-дан 3,88%-ға дейін шарықтады, ал 40 жылдық облигациялардың кірістілігі 3,945%-дан 4,215%-ға дейін өсті (2007 жылы енгізілгеннен бері ең жоғары көрсеткіш).

«Бір сауда сессиясында кірістіліктің төрттен бір пайыздық пунктке өсуі – түсінуге қиын нәрсе», – дейді әлемдегі ең ірі облигациялық қорды басқару компаниясы Pimco-ның қор менеджері Прамол Дхаван. Соңғы уақытқа дейін мұндай қозғалыс апталар немесе тіпті айлар бойы созылатын еді.

Табыс көрсеткіштеріне керісінше бағытта қозғалатын облигация бағаларымен бірге жапон йенасы долларға шаққанда шамамен 160 йенаға дейін төмендеп, соңғы бір жарым жылдағы ең төменгі деңгейге жетті. Бұл АҚШ пен Жапонияның оны қолдау мақсатында бірлескен интервенция жасауы мүмкін деген болжамдарды тудырды. Бұл 23 қаңтарда Нью-Йорк Федералдық резервтік банкі валюта нарығының қатысушыларынан йенаға баға ұсынуларын сұрағаны туралы хабарламалармен күшейтілді. Сол күні жапон валютасы 1,7%-ға өсіп, шамамен алты айдағы ең жоғары деңгейге жетті. 28 қаңтарда АҚШ Қаржы министрі Скотт Бессент АҚШ-тың йена нарығына «әбден араласпайтынын» мәлімдеді. Алайда жапон валютасы нығаюын жалғастырып, жұма күні бір долларға шаққанда 154,3 йенаға жетті.

2024 жылы Жапония Банкі ұлттық валюта долларға шаққанда шамамен 160 иенге әлсіреген кезде валюта нарығына екі рет араласты, деп жазады Financial Times. Бұл сол жылдың тамыз айында йенаның нығаюына, carry-трейд позицияларының жаппай жабылуына және жаһандық қор нарықтарының қысқа мерзімді құлдырауына әсер еткен бірнеше фактордың бірі болды.

Осы жағдайдың қайталану ықтималдығына енді одан да күшті фактор қосылды: пайыздық мөлшерлемелердің жоғары болуы. Әлемдік нарық қатысушылары ұзақ мерзімде бұл мөлшерлемелер жапон инвесторларын өз қаражаттарын отандық нарыққа қайтаруға итермелеуі мүмкін екенін барған сайын көбірек түсіне бастады. Бұл шетелдік нарықтардың қолдауын жояды, деп жазады Bloomberg.

Кейбіреулері бұған дайын, әсіресе 30 жылдық жапон облигацияларының кірістілігі, мысалы, неміс облигацияларының кірістілігінен жоғары болғандықтан. Жапонияның екінші ірі банкі Sumitomo Mitsui Financial Group компаниясының жаһандық нарықтар директоры Арихiro Нагата елдің мемлекеттік облигацияларына салынатын инвестицияны қазіргі 67 миллиард доллардан екі есе арттыратынын айтты: «Мен әрқашан шетелдік облигацияларға инвестиция салуды ұнататынмын, бірақ енді емес. Енді мен жапондық облигацияларды артық көремін.»

«Бұл – жаңа дәуір», – деді елдің ірі инвестициялық компанияларының бірі Mitsubishi UFJ Asset Management-тің қорларды басқару жөніндегі бас атқарушы директоры Масаюки Когучи агенттікке. Оның пікірінше, жапон облигацияларының кірістілігі әлі де ірі көлемдегі инвестициялық ағынды ынталандыратындай деңгейге дейін көтерілген жоқ, бірақ ол: «Бұл тек бастама ғана — одан да ауқымды соққылар болуы мүмкін», — дейді.

Жапон мемлекеттік облигацияларының кірістілігінің күрт өсуі басқа нарықтарға әсер етті. Безант тіпті Давостоғы Дүниежүзілік экономикалық форум кезінде жапон әріптесі Сацуки Китаямаға қоңырау шалып, Жапония нарығындағы құлдыраудың АҚШ Қаржы министрлігінің облигациялары нарығында да сезіліп жатқанын хабарлады.

Өткен қазан айында Goldman Sachs талдаушылары Жапонияның 2025 жылы жаһандық ұзақ мерзімді облигация нарықтарына «төмендеуге ықпал ететін шоктардың таза экспорттаушысы» болғанын жазды. Олардың бағалауы бойынша, мұндай әрбір шок кезінде ұзақ мерзімді жапон облигациялары бойынша кірістілік 10 базистік пунктке өссе, АҚШ, Германия және Ұлыбритания сияқты басқа да дамыған елдердің мемлекеттік облигациялары бойынша кірістілік 2–3 базистік пунктке өседі.

Егер йена құнсыздана бастаса, Жапония оны қорғауға міндетті. Мұны ең жылдам жасаудың жолы – резервтерді, соның ішінде АҚШ Қаржы министрлігінің облигацияларын сату, дейді Pinnacle Investment Management компаниясының бас инвестициялық стратегі Энтони Дойл: «Осылайша Жапонияның мәселесі ең жаман сәтте АҚШ облигациялары бойынша кірістіліктің өсуіне айналады.»

Егер ақша-несие саясатын реттейтін органдардың йенді қорғау әрекеттері мен жапон нарығына қаражат ағыны йеннің нығаюына әкелсе, бұл carry trade мүмкіндіктерін айтарлықтай әлсіретеді.

Арзан йена мұндай операциялардың жаһандық ауқымдағы соңғы бекіністерінің бірі болды, – дейді Жапонияның ірі активтерді басқару компанияларының бірі Amova Asset Management-тің бас жаһандық стратегі Наоми Финк. Оның пікірінше, егер Жапония Банкісі де пайыздық мөлшерлемелерді көтеру қарқынын арттырса, осы факторлардың барлығы Жапонияға капиталдың ағылуы нәтижесінде әлем бойынша тәуекелді активтер бағасының төмендеуіне әкелуі мүмкін.