Солға немесе оңға бұрылыс: француз президенттік сайлауы алдында инвесторлар не күтуде

Өте оңшыл саясаткер Марин Ле Пен мен қарсы саяси лагерьдің өкілі — өте солшыл Жан-Люк Меланшон — өмір сүру құнының өсуіне байланысты Франциядағы наразылық акцияларын өз пайдасына жаратты. Екеуі де 2027 жылдың сәуірінде өтетін келесі француз президенттік сайлауында дауыс берушілердің қолдауын алуға тырысуда. Олар Францияны қарыз бен экономикалық дағдарыстан шығару үшін әртүрлі шешімдер ұсынады. Инвесторлар олардың әрқайсысынан не күте алады?

Осы жылдың қыркүйегінде Францияда мектеп оқушылары мен мемлекеттік қызметкерлер наразылық акцияларын бастады; оқушылар мұғалімдердің жетіспеушілігі мен мектептердің нашар жағдайына ренжісе, мемлекеттік қызметкерлер үкіметтің жалақыны тоқтату және зейнетақы индекстеуіне шектеулер енгізу жөніндегі ұсыныстарына қарсы шықты.

Нарықтарда да ерекше бір наразылық түрі көрінді. Инвесторлар француз үкіметінің облигацияларын жаппай сатуды бастады. Олар мемлекеттік қарыз бен бюджет тапшылығының өсуіне, сондай-ақ үкіметтің шығындарды қысқарту жоспарларына қатысты белгісіздікке «наразылық» білдірді.

21 қазан, сәрсенбі күні Францияның 10 жылдық мемлекеттік облигациялары бойынша кірістілік 2002 жылдан бері алғаш рет 5 пайызға жетті.

Ел көлеміндегі наразылық акциялары ақырында бүлікке ұласты: кең көлемдегі қиратулар, дүкендерді тонау және көліктерді өртеу орын алды. Reuters бағалауы бойынша, осы оқиғалардың Францияның ЖІӨ-сіне бастапқы теріс әсері 0,1–0,2 пайыздық тармаққа жетуі мүмкін. 2025 жылы елдің ЖІӨ-і шамамен 3 триллион еуродан сәл кем болды.

20 қазан күні жарияланған зерттеу ескертпесінде Bloomberg Intelligence тікелей шығындардан бөлек, ықтимал қысқа мерзімді экономикалық салдарларға тұтынушылардың сенімі мен шығындарының төмендеуі кіретінін атап көрсетеді, инвестициялық шешімдердің кейінге шегерілуі және француз экономикасында маңызды рөл атқаратын туризм саласына соққы. Жалпы алғанда, талдаушылар соңғы апталардағы әлеуметтік толқулар жалғаса берсе, ол француз экономикасына ауыртпалық әкелетінін ескертеді.

Инвесторларды президенттік сайлаудан кейін елдегі саяси бөлінушілік мүмкіндігі де ынталандырмайды, бұл мемлекеттік шығындарды қысқарту үдерісін одан әрі қиындатады, – деп хабарлайды Reuters-ке сілтеме жасаған Moody's Ratings талдаушылары. Агенттік 23 қазанда Францияның рейтингін жаңартуды жоспарлап отыр — қазіргі уақытта ол Aa3 деңгейінде, бірақ болжамы теріс. Басылымның атап өтуінше, бұл келесі қадам ел рейтингін төмендету болуы мүмкін екенін білдіреді. Өз кезегінде, Fitch 28 тамызда тұрақты болжаммен A+ рейтингін сақтады. 18 қыркүйекте Scope Ratings Францияның рейтингін A+ деңгейіне төмендетіп, болжамын терістен тұрақтыға өзгертті.

Жан-Люк Меланшон, «Бас имеген Франция» атты солшыл партияның жетекшісі, және Марин Ле Пен, «Ұлттық марш» атты оңшыл партияның жетекшісі, осы наразылықтардан өз пайдасын көрді.

Екеуі де Франция президенттік сайлауына қатысуды жоспарлап отыр және сауалнамаларға сүйенген Helsingin Sanomat басылымының хабарлауынша, екеуі де мықты сайлаушылық қолдауға ие. Газеттің жазуынша, бұл толқулар сайлаушыларды поляризациялап, радикалды көзқарасы бар екі үміткерге де қолдауды күшейтіп жатыр.

Polymarket деректеріне сәйкес, 20 қазанға қарай нарық Ле Пеннің және Меланшонның сайлауда жеңіске жету мүмкіндігін тиісінше 46,5 пайыз және 11 пайыз деп бағалайды. Ле Пенге қойылған коэффициенттер 28 қыркүйектен бері өсіп келеді, ол 38,4 пайыздан басталған. Ал нарықтың Меланшонның жеңіске жету мүмкіндігіне деген бағалауы бір ай бұрын 14 пайызды құраған. WSJ-дің Toluna Harris Interactive жүргізген сауалнамасына сілтеме жасап хабарлауынша, екінші турда Ле Пен Меланшонды оңай жеңіп, дауыстардың 67 пайызын, ал Меланшон 33 пайызын алар еді.

Ле Пен шетелдіктердің әлеуметтік көмекке, тұрғын үйге және жұмыс орындарына қолжетімділігін француз азаматтарының пайдасына шектеуді қалайды. Оның бағдарламасының негізгі қағидаты – «ұлттық басымдық», оны Конституцияға енгізуді жоспарлап отыр. Оның ұсыныстарының бірі – Еуропалық Одаққа, ЕЭО-ға немесе Швейцарияға мүше емес жұмысшыларды жалдаған жұмыс берушілерден жылына 1 000 евро көлемінде қосымша салық алу.

Сонымен қатар, оның мәлімдемелеріне қарағанда, ол елге 2026 жылмен салыстырғанда 2032 жылға қарай 140 миллиард еуро көлеміндегі бюджеттік түзету қажет деп есептейді. Ол Францияның бюджет тапшылығын шектеу үшін Конституцияға «алтын ережені» енгізуді ұсынады және оны 2030 жылға қарай ЖІӨ-нің 3 пайызынан, ал 2032 жылға қарай 2,5 пайызынан төмен деңгейге түсіруді көздейді. 2026 жылдың соңына қарай ол ЖІӨ-нің 5,4 пайызына тең болады деп күтілуде.

Сонымен қатар ол компаниялардың өндірістік салығын 20 миллиард еуроға азайтуды, шағын бизнеске автоматтандыру бойынша салық жеңілдігін енгізуді және ірі мүлік салығын инвесторлардың сенімін арттыру мақсатында қаржылық активтерге 30 пайыздық салықпен алмастыруды ұсынды, Reuters мәліметі бойынша.

Financial Times-пен сұхбатында Ле Пен Еуропалық Одақтың Ресейге қарсы энергетикалық соғыс жүргізіп жатқанын, бұл Еуропаға қымбатқа түсетінін мәлімдеді және мүмкін болатын президенттігінің алғашқы алты айында Украинаға қаржылық көмек көрсетуді тоқтататынын уәде етті, себебі «Франция мұндай шығынды көтере алмайды»Оның жоспарындағы тағы бір бағыт – Францияның ЕО бюджетіне аударымдарын азайту.

WSJ хабарлауынша, Меланшон өз кезегінде, ең төменгі жалақыны көтеруді, жанармай мен негізгі тауарларға баға шегін белгілеуді, зейнеткерлік жасты 60 жасқа дейін төмендетуді және кем дегенде 100 миллион еуро байлығы бар жеке тұлғаларға байлық салығын енгізуді қалайды. Сонымен қатар ол экономиканы қайта құрылымдау үшін «жасыл» технологияларға ірі көлемде инвестиция салуды ұсынады. WSJ мәліметі бойынша, Меланшонның ең даулы идеяларының бірі Франция Ұлттық банкінде сақталған 488 миллиард еуроға тең француз мемлекеттік облигацияларын тоқтату немесе жою жөніндегі ұсынысы, дегенмен бұл шара Францияның ЖІӨ-ге шаққандағы қарыз көрсеткішін айтарлықтай төмендетіп, мемлекеттік қаржыға түсетін қысымды жеңілдетеді.

«Орта мектеп оқушыларының наразылықтары Меланшон үшін нағыз сыйлық», – деді Париждегі Sciences Po және Ұлттық ғылыми-зерттеу орталығының зерттеу профессоры Оливье Коста. Оның айтуынша, 75 жастағы саясаткер өзін жастардың кандидаты ретінде көрсетуге тырысып жүр. Ол студенттер шеруіне қосылып, оларды Француз революциясының басындағы Бастилияға шабуылмен салыстырып жүр.

Bloomberg Intelligence 20 қазандағы зерттеу жазбасында Sciences Po зерттеуіне сілтеме жасап, Францияда демократияға қатысты ұрпақтар арасындағы алшақтық тереңдеп бара жатқанын атап көрсетеді. Көпшілік сенімге қарама-қарсы, жастар саяси белсенділігін немесе саясатқа деген қызығушылығын жоғалтпайды. Алайда, Sciences Po талдаушыларының айтуынша, олар мемлекеттің рөлін басқаша түсініп, саяси көзқарастарын сол шеңберде білдіреді. Жас адамдар арасында демократияның тиімді басқару және азаматтардың үмітін ақтау қабілетіне деген сенім төмендеуде. Зерттеушілердің пікірінше, бұл «саяси және партиялық спектрдің екі шетінде де поляризацияға тән жаңа радикализм формаларына жол ашуы мүмкін».

Сонымен қатар, Bloomberg Intelligence мәлімдегендей, соңғы зорлық-зомбылық толқындары Жан-Люк Меланшонның позициясын әлсіретіп, Марин Ле Пенге деген қолдауды арттыруы мүмкін.

Жаздың соңында Францияның Ұлттық статистика және экономикалық зерттеулер институты (INSEE) биылғы жылға елдің ЖІӨ өсімі жөніндегі болжамын 1 пайыздан 0,5 пайызға дейін төмендетті.

2026 жылдың ортасында Францияның мемлекеттік қарызы 3,6 триллион еуроны құрады, бұл елдің ЖІӨ-нің 119 пайызына тең.

Осы қарызды қызмет көрсету қазіргі уақытта бюджеттік шығындардың ең ірі бабы болып табылады және бұл шығындар өсіп келеді. Сонымен қатар әлеуметтік қамсыздандыру міндеттемелері де артып жатыр. Нәтижесінде екінші тоқсанға қарай шығындар 2025 жылдың соңымен салыстырғанда шамамен 4,5 миллиард еуроға өсті. Сонымен бірге, ҚҚС пен әлеуметтік сақтандыру жарналарынан түскен түсімнің өсуіне қарамастан, жалпы түсім 2025 жылғы төртінші тоқсанда тіркелген деңгейден шамамен 1,9 млрд еуроға төмен болып қалды.

Үкімет саясатында өзгерістер болмаса, Францияның бюджет тапшылығы шығындардың өсуіне байланысты тез өсе береді, бұл сөзсіз мемлекеттік қарыздың өсуін жеделдетеді, деп ескертеді Қоғамдық қаржының ашықтығы жөніндегі миссияның есебінің авторлары. Бұл – 2026 жылғы мамырда Франция үкіметі құрған арнайы сарапшылар тобы. Есеп биыл шілдеде жарияланды.

Францияның мемлекеттік қаржы мәселелері бір түнде пайда болған жоқ. Монтэнь институтының экономикалық сарапшысы Оливье Гарньенің айтуынша, елдің мемлекеттік қарызының ЖІӨ-ге қатынасы 2000-жылдардың басына дейін 60 пайыздан төмен деңгейде болған. Алайда 2008–2009 жылдардағы жаһандық қаржы дағдарысынан кейін ол 80 пайыздан асып, кейін пандемия кезінде және Украинадағы қақтығысқа байланысты туындаған энергетикалық дағдарыс кезінде қайтадан күрт өсті. Франция Экономика министрлігінің мәліметі бойынша, 2019 жылы мемлекеттік қарыздың ЖІӨ-ге қатынасы 97,9 пайызды құраған; 2022 жылдың соңына қарай ол 111,9 пайызға дейін өсті, ал қазіргі уақытта шамамен 120 пайызды құрайды.

Natixis CIB талдаушылары бұған дейін Францияға тән тәуекел мемлекеттік облигациялар нарығының бағаларында ішінара ескерілгенін атап өткен .

Рейтер аген ттігінің хабарлауынша, инвесторлар қазір Францияның «әлсіз қаржысын қалпына келтіру» қабілетіне барған сайын көбірек алаңдаулы.

Сонымен қатар, олар президенттік жарыстағы ықтимал көшбасшылардың ұсынған манифесттерінің ешқайсысын мақұлдамайтын сияқты.

Ле Пеннің жағдайында инвесторлар мен экономистер оның жоспарларының жүзеге асу мүмкіндігіне алаңдайды: ол бір уақытта салықты қысқарту мен шығындарды азайтуды, сондай-ақ Францияның Брюссельмен қарым-қатынасының нашарлауы мүмкіндігін қамтиды. Ал Меланшонның жағдайында шығындардың өсуі мен бизнес пен капиталға салмақ түсуі мүмкіндігіне алаңдаушылық бар.

Ол Меланшонның сайлану ықтималдығын өте төмен деп есептейді, ал Ле Пеннің мүмкіндігін 50 пайыздан астам деп бағалайды. Сонымен бірге ол нарықтар Меланшонның жеңісіне де өте теріс реакция білдіретінін айтты.

«Президенттік сайлаудың екінші турында Меланшон мен Ле Пеннің арасындағы бәсеке – ең нашар сценарий», – деді Парижде орналасқан венчурлік капитал фирмасы Truffle Capital-дың басшысы Филипп Пулетти.

Natixis CIB болжауынша, сайлау нәтижелері белгілі болғанға дейін Франция нарығындағы құбылмалылық жоғары болып қала береді және нарықтар саяси дамуға сезімтал болады. Егер үкімет мемлекеттік шығындарды жеткілікті деңгейде қысқарта алмаса немесе саяси белгісіздік күшейсе, француз мемлекеттік облигациялары бойынша кірістілік одан әрі өсуі мүмкін.