ЖИ-дағы «көпіршік» арқылы ақша табуға бола ма? Нарық оның жолын тапты
OpenAI генеративті жасанды интеллектке негізделген ChatGPT чат-ботын таныстырғанына үш жыл өтті. Бұл үлкен эйфория тудырды, экономиканы да, күнделікті өмірді де түбегейлі өзгертеді деген болжамдар айтылды, инвестициялар күрт өсті, қор нарығында бум болды, ал соңғы уақытта ЖИ саласында «көпіршік» бар деген әңгіме көбейді.
Жасанды интеллект саласына әлі де қыруар қаржы құйылып жатқанымен, кейбір инвесторлар ЖИ-көпіршігінен сақтанудың жолдарын іздей бастады.
Қиындықтардан сақтану
ChatGPT-дің алғашқы нұсқасы шыққалы бері АҚШ-тың ірі технологиялық компанияларын қамтитын Nasdaq-100 индексі екі еседен аса өсті. Ал ЖИ-мен қандай да бір байланысы бар компаниялардың акциялары — чип өндіруші Nvidia-дан бастап, АҚШ-тағы ең ірі атом электр станцияларының операторы Constellation Energy-ге дейін — бұдан да қатты қымбаттады.
Rational Dynamic Brands Fund портфель менеджері Эрик Кларктың айтуынша (Bloomberg дерегі), аз ғана акциялар мен инвестициялық идеяларға триллиондаған доллар «құйылып» кеткен. Оның пікірінше егер осы идеяларға байланысты компанияларда қандай да бір қиындықтың белгісі пайда болса немесе бағалары шектен тыс қымбаттап, бұрынғыдай өсе алмайтыны байқалса, инвесторлар «бәрі бір уақытта қаша бастайды».
Мұндай алғашқы белгілер қазірдің өзінде көріне бастады. Oracle акциялары жыл басынан қыркүйектегі шегіне дейін екі есеге жуық өсті. Бұған компанияның ЖИ саласына белсенді кіруі себеп болды. Oracle бұлтты есептеулер бойынша ірі тапсырыстар алды, оның ішінде $300 млрд — OpenAI-дан.
Алайда 10 желтоқсанда, нарық жабылғаннан кейін, Oracle 2026 қаржы жылының екінші тоқсаны бойынша есебін жариялады. Онда қуаттарды жеткізуге арналған тапсырыстар жылдық есепте 438%-ға өсіп, жалпы көлемі $523 млрд-қа жеткені айтылды. Бұл көрсеткіштер әсерлі болғанымен, нарық оған қанағаттанбады. Келесі күні инвесторлар компания акцияларын шамамен 11%-ға түсіріп жіберді.
Себебі Oracle табысы Уолл-стрит күткен деңгейге жетпеді. Сонымен қатар нарықты компанияның қарыз жүктемесінің өсуі алаңдата бастады. Тапсырыстарды орындау үшін Oracle-ға дата-орталықтарға үлкен инвестициялар қажет, ал ол қаржыны компания ондаған миллиард доллар көлемінде облигациялар шығару арқылы тартып отыр. Қыркүйектегі шегінен бері Oracle акциялары 45%-ға құлады.
Morgan Stanley сарапшылары инвесторларға ЖИ-көпіршігінен қорғану үшін кредиттік дефолттық своптарды (CDS) сатып алуды ұсынады. CDS — бұл қарыз алушы өз міндеттемелерін орындай алмаса, өтемақы алуға мүмкіндік беретін нарықтық сақтандыру құралы.
CDS арқылы дефолт болмаса да ақша табуға болады, ал Oracle-дың дефолтына әлі ерте. Компанияның CDS құны жазда 40 базистік тармақтан төмен болса, қазір 141 б.т.-қа дейін өсті. Яғни Oracle облигациялары бойынша $10 млн сомасына бес жылдық дефолттан сақтандыру құны жылына $141 мыңға жетті. Бұл — 2009 жылдың сәуірінен бергі ең жоғары деңгей.
Morgan Stanley Oracle-да «қаржыландыру тапшылығы, баланс көлемінің ұлғаюы, капиталдық шығындарға байланысты тәуекелдер, жабдықтың тез ескіруі, кредиттік рейтингтің төмендеу қаупі, контрагенттерге қатысты тәуекелдер және тағы басқа мәселелер бар» деп атап өтеді. Бұл қауіптердің көбі Oracle-дың өсіп жатқан қаржылық міндеттемелеріне (облигациялар мен дата-орталықтарды жалға алу) байланысты. Инвестбанк болжамынша, алдағы үш жылда бұл міндеттемелер шамамен үш есе өседі.
Morgan Stanley CDS бағасы жақын арада 150 б.п.-ке жетіп, ұзақ мерзімде одан әрі өсуі мүмкін деп есептейді. Банктің ойынша, 2026 жылы CDS 200 б.т.-қа жақындауы ықтимал — бұл 2008 жылғы қаржы дағдарысы кезіндегі деңгей.
Financial Times-тың жазуынша CDS нарығы ЖИ секторындағы «көпіршікке» қатысты инвесторлардың көзқарасын көрсететін маңызды индикаторға айналып келеді. Depository Trust & Clearing Corporation дерегіне сүйенсек, ЖИ-мен байланысты технологиялық алпауыттардың CDS сауда көлемі қыркүйектен бері 90%-ға өскен.
Осылайша инвесторлар ЖИ-ді дамыту үшін алынған қарыздардың өсуіне байланысты болуы мүмкін дефолттардан сақтануда.
«Кредитпен жұмыс істейтіндер акциямен жұмыс істейтіндерге қарағанда ақылдырақ немесе, ең болмағанда, олар ең маңызды нәрсеге — ақшаны қалай қайтарып алуға болатынына көбірек алаңдайды», — деді Bloomberg-ке Bokeh Capital Partners инвестициялар жөніндегі директоры Ким Форрест.
Meta Platforms қазан айында $30 млрд көлемінде облигациялар шығарды. Осыдан кейін компания акциялары бір айға жетпей шамамен 22%-ға төмендеді (дегенмен кейін құлдыраудың бір бөлігі қайтарылды). Сонымен қатар Meta қарызына CDS пайда болып, олармен белсенді сауда басталды.
JPMorgan кредиттік стратегi Натаниэль Розенбаумның айтуынша осы тоқсанда жекелеген компаниялар бойынша CDS саудасы айтарлықтай өсті, әсіресе алып дата-орталықтар салып жатқан технологиялық гиганттарда.
Ірі америкалық инвестициялық компанияның топ-менеджері де осыған назар аударды:
«Қалай қорғануға және хедж жасауға болады? Ең кең тараған тәсіл — технологиялық компаниялар бойынша CDS себетін құру». Оның айтуынша инвесторлар ірі техкомпаниялар бойынша CDS себеттерін жиі құра бастады немесе Oracle мен Meta-ға жеке-жеке своптармен сауда жасап жүр.
Meta, Amazon, Alphabet және Oracle осы күзде ЖИ жобаларын қаржыландыру үшін жалпы $88 млрд көлемінде облигациялар шығарды. JPMorgan болжамынша 2030 жылға қарай инвестициялық рейтингі бар компаниялар ЖИ-ға $1,5 трлн тартады, оның едәуір бөлігі дата-орталықтарға жұмсалады.
Көпіршік пе, әлде жоқ па?
Тек OpenAI-дың өзі $1,4 трлн жұмсауды жоспарлап отырғанын мәлімдеді. Алайда Bloomberg атап өткендей, компанияның табысы операциялық шығындардан әлдеқайда төмен, ал оң ақша ағынын OpenAI тек 2030 жылы ғана күтеді. Қазірше ол қаржыны жеткілікті деңгейде тартып отыр — мысалы, биыл жапондық SoftBank Group және басқа инвесторлардан $40 млрд алды.
Ал қыркүйекте Nvidia — ЖИ үшін графикалық процессорлар өндіретін жетекші компания — OpenAI-ға $100 млрд инвестиция салуға шешім қабылдады. Бұл оң жаңалық болып көрінгенімен, инвесторлардың алаңдаушылығын күшейтті. Нарық ардагерлері 1990-жылдардың соңындағы дотком-көпіршік кезеңін еске алды: ол кезде интернет-компаниялар бір-біріне инвестиция салған, соның салдарынан қаржылық жағдай мықты болып көрінгенімен, бизнес-модельдер шығынды күйінде қалған.
Қазір ЖИ-мен белсенді айналысып жатқан ірі технологиялық компаниялардың қор нарығындағы үлесі өте үлкен. Соңғы үш жылда S&P 500 индексінің капитализациясының өсуі көбіне Alphabet пен Microsoft сияқты техгиганттар және ЖИ инфрақұрылымына жұмсалатын шығындардан пайда көріп отырған Nvidia, Broadcom және электр энергиясын жеткізуші Constellation Energy секілді компаниялар есебінен болды. Егер олардың акциялары өсуін тоқтатса, индекстердің өсуі де баяулауы мүмкін, деп жазады Bloomberg.
«Бұл акцияларда коррекция өсім қарқыны төмендегендіктен емес, сол қарқынның енді жеделдей алмай қалғаны үшін болады», — деді Bloomberg-ке Value Point Capital директоры Самир Бхасин.
Технологиялық компаниялар қымбат көрінгенімен, олардың бағалау коэффициенттері дотком-бум кезіндегідей жоғары емес.
Қазір Nasdaq-100 құрамындағы компаниялардың болжамды пайдасына шаққандағы бағасы (P/E) шамамен 28-ге тең. Ал 25 жыл бұрын, дотком-көпіршіктің шарықтау шегінде, бұл көрсеткіш 89-дан асқан. Ол кезде көптеген компаниялар жас әрі мүлде пайда таппаған. Қазіргі нарық көшбасшылары — ұзақ жылдан бері жұмыс істеп келе жатқан, ірі ақша ағындары мен пайдасы бар компаниялар.
Дегенмен осы уақытқа дейін бұл пайданың едәуір бөлігі материалдық емес активтерден — бағдарламалық жасақтама, бұлтты есептеулер, жарнама — алынған. Ал қазір Alphabet пен Amazon-ның өзі чип шығара бастады, барлығы қымбат дата-орталықтарға инвестиция салып жатыр. Бұл активтердің құны кейін амортизация арқылы есептен шығарылуы тиіс.
BlackRock инвестициялар жөніндегі директоры Тони Деспиритоның айтуынша, бұл дотком-көпіршік кезіндегі коэффициенттер емес:
«Бұл жерде шамадан тыс спекуляция немесе иррационал эйфория бар салалар жоқ деген сөз емес. Бірақ мен бұл эйфория “Тамаша жетілікке” кіретін ИИ-компанияларға қатысты деп ойламаймын».
«Ғажайып жетілікке» Alphabet, Amazon, Apple, Meta Platforms, Microsoft, Nvidia және Tesla кіреді.
Дегенмен кейбір бағалаулар технологиялық алпауыттардың құны «көпіршік» деңгейіне жеткенін көрсетеді, дейді Rockefeller International директорлар кеңесінің төрағасы Ручир Шарма.
Оның Financial Times-тағы колонкасында жазуынша 1970-жылдардан бері әртүрлі нарықтарда болған көпіршіктер кезінде акция бағалары инфляцияны есепке алғанда 10–15 жыл ішінде 10 есе өскен. Соңғы уақытта технологиялық компаниялардың акциялары дәл осы межеге жетті. Ал соңғы жүз жылдағы көпіршіктерді зерттеген деректерге сәйкес, егер белгілі бір сектор екі жыл ішінде кең нарықтан 100%-дан артық озып кетсе, құлдырау ықтималдығы 50%-дан асады.
Шарманың айтуынша, ЖИ-мен байланысты акциялар қазір осы шекке жақындап қалды.
Көпіршіктің соңғы кезеңіне тән шектен шығу мен қызық жағдайлар да көбейіп келеді. Жуырда ғана көпшілікке белгісіз болған үндістандық RRP Semiconductor компаниясының акциялары 20 ай ішінде, 17 желтоқсанға дейін, 55 000%-ға өсті және биыл әлемдегі ең табысты акцияға айналды. Бұл компания шығынмен жұмыс істейді, ал жылдық есебіне қарағанда, штатында бар-жоғы екі қызметкер ғана бар. 2024 жылы RRP жылжымайтын мүлік секторынан шығып, жартылай өткізгіштер өндірісіне бет бұрғанын хабарлаған. ИИ-бум мен чиптерге деген қызығушылық аясында компания акциялары әлеуметтік желілерде үндістандық жеке трейдерлер арасында өте танымал болды, деп жазады Bloomberg.
Дүрбелеңді басу үшін биржа RRP акцияларымен сауданы аптасына бір күнмен шектеуге мәжбүр болды.
«Алайда тарих көрсеткендей, көпіршіктің өз салмағынан жарылатын нақты бір сәті болмайды», — деп түйіндейді Шарма.
