Дотком көпіршігін байқамаған интернет-дива Мэри Микер ЖИ болашағын болжады
Технология сарапшысы әрі венчурлік инвестор Мэри Микер 90-жылдардың ортасында интернеттің болашағы зор болатынын алғашқылардың бірі болып болжаған. Қазір қарап отырсақ, ол шын мәнінде дұрыс айтқан. Алайда бір нәрсе ескерілмей қалды: интернет-компаниялар нарығы табысқа жетпей тұрып, 2000 жылы «дотком дағдарысына» тап болып, инвесторлар триллиондаған доллар жоғалтты.
Биыл, ұзақ үзілістен кейін, Микер жасанды интеллект туралы ауқымды есебін жариялады. Оның пікірінше, жасанды интеллект өте жоғары жылдамдықпен дамып жатыр және болашағы ерекше жарқын. Дегенмен, еріксіз ойланасың: бұл жолы да біз жаңа технологиялық көпіршіктің көтеріліп келе жатқанын көріп тұрған жоқпыз ба?
Керемет жарқыл
Fortune журналы 1995 жылы Netscape компаниясының биржаға алғаш шығуын (IPO) «интернет дәуірін тұтатқан ұшқын» деп сипаттады. Компанияның қалыптасқанына небәрі 16 ай толған еді және әлі бір тиын да пайда көрмеген. Акциялары 28 $ деп бағаланып, бірақ сұраныс өте жоғары болғандықтан, биржада сауда екі сағатқа кешігіп басталды. Сол күні акциялар 75 $ дейін көтеріліп, 58-мен жабылды. Стартаптың нарықтағы бағасы бірден 3 миллиард $ жетті. Жыл соңына қарай акциялар 174 $ дейін өсті.
Netscape компаниясы америкалықтардың қиялын жаулап, инвесторлардың назарын өзіне аударды. Басқа ешбір компания интернет дәуірінің бағытын дәл солай айқындаған жоқ. Оның негізін қалаған жас программист Марк Андриссен мен технология саласындағы ардагер Джим Кларк сансыз кәсіпкерлерге үлгі болды.
Сол жылы Microsoft негізін қалаушы Билл Гейтс интернетті IBM дербес компьютерінен бергі ең маңызды жаңалық деп атады.
Жаңа технологиядан үлкен үміт күтілді, ал нарықтағы арзан ақша бұл үмітті одан сайын ұштастырып, қарқынды қызығушылық туғызды.
Finbold былай деп жазады: «Инвесторлар кез келген бағамен ақша салуға дайын болды — тек компания атауында ‘.com’ болса жеткілікті». Осылайша «дотком көпіршігі» деген ұғым пайда болды.
Сол кезеңде күн сайын дерлік жаңа IPO өтіп, акциялар бірден 3–4 есе қымбаттап, жаңа миллионерлер мен миллиардерлер пайда болып жатты. 1999 жылы 457 IPO-ның көбі интернет-компанияларға тиесілі болса, 2000 жылдың алғашқы тоқсанында олардың саны 91-ге жеткен. Finbold дерегі бойынша, 1995–2000 жылдары Nasdaq индексі 400%-ға өскен. 1990 жылы Nasdaq-тағы компаниялардың үлесі NYSE нарығының 11%-ын ғана құраса, 1999 жылдың желтоқсанында бұл көрсеткіш 80%-ға дейін жеткен.
Сол уақытта технологиялық компаниялар сән-салтанатты кештер ұйымдастырып, жобаларын жарнамалауға тырысты. Finbold дерегінше, Сан-Франциско шығанағындағы мұндай кештерге айына миллион доллардай қаржы жұмсалған.
Salon журналының жазуынша, аптасына 15–20-ға жуық көңіл көтеру кеші өткен. Көпшілік сол кештерге жай ғана тегін сусын үшін барған көрінеді.
Бірақ бұл думанның соңы ауыр тиді.
Доткомдардың күйреуі
2000 жылдың наурызында АҚШ-та ақша-несие саясаты қатаңдай бастады, Жапониядағы экономикалық дағдарыс та күшейді. Бұл инвесторларды интернет-компаниялардан дәстүрлі активтерге көшуге итермеледі. Нәтижесінде Nasdaq индексі күрт төмендеп, нарық дүрлігіп кетті.
Жаңа IPO нарығы тоқтады. 2002 жылдың 4 қазанына қарай Nasdaq 1139,90 пунктке дейін түсіп, ең жоғары көрсеткішінен 77%-ға төмендеді.
Goldman Sachs мәліметінше, Nasdaq өз деңгейіне тек 2015 жылдың сәуірінде ғана қайта оралды. Finbold-тың есебі бойынша, нарықтан қысқа уақытта 5 триллион $ капитализация жоғалып кеткен (бүгінгі бағада — $9,3 триллион).
Көптеген дотком-компаниялар шынайы табыс таба алмай, тек инвесторлардың ақшасына өмір сүріп келді. Олар жарнама мен PR-ға миллиардтап қаржы шашып, ақыры бірінен соң бірі жабыла бастады.
CNN-нің тізімінде кезінде миллиардтап бағаланған, бірақ кейін күйреген ондаған компания бар. Мысалы, Webvan интернет-дүкені 1999 жылы IPO кезінде 375 млн $ инвестиция тартып, 30 $ бағасымен акцияларын сатты. Компания 1,2 миллиард долларға бағаланған еді. Бірақ ол 2001 жылдың шілдесінде жабылып қалды, сол кезде акциясы небәрі 6 центке дейін түсіп кеткен.
Finbold бұл дағдарыстың төрт басты себебін атап көрсетеді: дотком-компаниялардың артық бағалануы, стартаптардың ысырапшылдығы, арзан венчурлік капиталдың көптігі және бұқаралық ақпарат құралдарының бәрін асыра мақтап, көпіршікті үрлей түсуі. Әрбір дағдарыстың өз себепкерлері бар. Соның бірі — Мэри Микер.
Желінің ханшайымы
Мэри Микердің жұлдызы 90-жылдардың ортасында жанды. Ол кезде ол Morgan Stanley инвестициялық банкінде технология саласындағы жетекші сарапшы болды. Айта кетерлігі, дәл осы банк интернет дәуірін бастап берген әйгілі Netscape-тің алғашқы IPO-сын өткізген. Бұл туралы Fortune журналы дотком дағдарысынан кейін, 2001 жылдың мамырында жазған болатын.
1996 жылы Микер «Интернет туралы» деп аталатын 322 беттік ауқымды есеп жариялады. Онда ол интернеттің тез таралуы мен онлайн-сервистердің қарқынды қолданылуын сипаттап, қай компаниялар болашақта озады деген болжамын жазды. «Бұрын біз мұндай ауқымдағы және мұндай жылдамдықтағы дамуды көрген емеспіз», — деген еді ол сол есепте.
Мэри Микер әдеттегі сарапшы емес еді. Barron's оны «желінің патшайымы» деп атады, The New Yorker оны ерекше ықыласпен сипаттады, ал Wall Street Journal оны Уоррен Баффет пен Алан Гринспенмен қатар қойып, нарыққа ықпал етуші тұлға ретінде бағалады. Технокомпаниялар оның назарына ілігуді армандайтын. 1999 жылы Morgan Stanley оған $15 млн төлеген. Қарапайым инвесторлар одан қолтаңба сұрап, артынан жүретін. Дотком қызуы кезінде Микер интернет пен «табыссыз компаниялар да әлемді өзгерте алады» деген идеяның басты дауысы болды.
Микер феномені мынада еді: интернет жаңа нәрсе болғандықтан, көп адам оның болашағын көрді, бірақ оны қалай бағалау керектігін ешкім нақты білмеді. Микер классикалық табыс, қарыз, пайда секілді көрсеткіштерден бас тартып, сайттардың көрілім саны сияқты жаңа өлшемдерге сүйенді. Алайда, кейін белгілі болғандай, инвестор ақшасы тоқтағанда, бір көрілімнің өзі күнкөріске жетпейді.
Fortune-ге берген сұхбатында Микер Morgan Stanley сол дәуірдегі IPO-лардың тек 8%-ын өткізгенін айтып, бар кінәні өзіне және банкіне жабу әділетсіз деп есептейтінін білдірді.
Дотком көпіршігі оның мансабына нүкте болған жоқ. Ол Morgan Stanley-де 2010 жылға дейін жұмыс істеп, кейін венчурлік Kleiner Perkins қорына серіктес болды. Қазір ол BOND деген өз инвестициялық компаниясын басқарады. Қор портфелі — $5,9 миллиард. Ол Forbes-тың «Мидас тізіміне» енген — бұл үздік технология инвесторларының рейтингі.
Микер интернет трендтері туралы есептерді 2019 жылға дейін жариялап келді. Сол есептерінде ол Apple, Google және цифрлық экономиканың өсуін алдын ала болжаған. Енді, бес жылдық үзілістен соң, ол жасанды интеллект болашағы туралы өз ойын айтты.
«Теңдессіз»
Микердің жаңа есебінің атауы бұрынғыларына ұқсас. Яғни, «Трендтер — Жасанды интеллект» деп аталады. 340 беттен тұрады. Бұл есепте «теңдессіз» деген сөз 64 рет қайталанады.
«Деректер көрсеткендей, ЖИ-дің туғызған өзгерістерінің жылдамдығы мен ауқымы теңдессіз», — деп жазады ол.
Мысалы, ChatGPT 17 айда 800 миллион қолданушы жинады — бұл да рекорд. ЖИ пайдалану құны екі жылда 99%-ға арзандады. Ал АҚШ-тағы алты ірі технология компаниясының нарықтық құны 2024 жылы бір ғана жылдың ішінде 212 млрд долларға өсті. Бұл да — бұрын-соңды болмаған көрсеткіш.
Оның айтуынша, SpaceX-тің Starlink спутниктік интернеті секілді жобалардың арқасында жуық арада тағы 2,4 миллиард адам жаһандық желіге қосылады. Олар интернетпен браузер арқылы емес, бірден ЖИ интерфейсі арқылы жұмыс істей бастайды. Бұл интерфейстер пайдаланушыны түсініп, кез келген тілде сұранысқа жауап бере алады. Мұндай жүйені кім басқаратын болса, үлкен пайда соның қолына тиеді.
Жасанды интеллект шын өмірде такси жүргізу, пайдалы қазбаларды барлау, қорғаныс технологиялары мен ауыл шаруашылығы сияқты салаларға да енеді.
Бүгінде интернет өміріміздің ажырамас бөлігіне айналғанын ескерсек (ол болмаса жұмысымыз, демалысымыз, қарым-қатынасымыз, сауда-саттық — бәрі тоқтап қалатынын ойлаңыз), дәл солай ЖИ де 10–20 жылдан кейін барлық салаға еніп кетеді дейді Микер.
Бірақ бұл тамаша көріністің көлеңкелі жағы да бар. Жаңа ЖИ үлгілерін жасау мен оқыту барған сайын қымбаттап барады, ал оларды қолдану құны керісінше — тез арзандап келеді. Бұл әсіресе Қытайдағы ашық кодты ЖИ үлгілерінің таралуымен байланысты. Олар OpenAI секілді жабық жүйелерге қарағанда әлдеқайда қолжетімді, әрі нарыққа кіруге жол ашық.
Микердің айтуынша, бұл жағдай дотком дәуірін еске түсіреді. Үлкен ойыншылар инвестор ақшасын миллиардтап жұмсап, болашақ табысқа үміт артып жатыр. Бірақ кім жеңеді, қалай жеңеді — оны ешкім білмейді.
Кейбір ЖИ әзірлеушілер бәріне ортақ платформалар бола ма, әлде белгілі бір салаға ғана қызмет етіп, өз аудиториясын тапқысы келе ме — әзірге белгісіз. Бәлкім, 1–2 ірі ойыншы өз қолданушыларын жинап алып, олардан жазылым, жарнама немесе цифрлық қызметтер арқылы табыс табатын шығар. Уақыт көрсетеді.
Микердің өзі былай дейді: «Қысқа мерзімде біз бір нәрсені анық байқаймыз — кең ауқымды ЖИ үлгілерінің нарығы кәдімгі шикізат саудасына ұқсай бастады. Бірақ бұл жерде венчурлік деңгейде ақша жағылады. Инвестор ретінде біз әрдайым бәрі ойдағыдай болмауы мүмкін екенін ескереміз. Бірақ ең қызығы — бәрі дұрыс болып кетуі мүмкін екенін елестету. Тарих әлденеше рет дәлелдеді: оптимизм — ұзақ мерзімді табыстың ең тиімді жолы».
Әрине, бұл өте шабыттандырарлық сөздер. Бірақ оны кезінде доткомға ақша құйып, ақыры бәрінен айырылған инвесторларға айтып көріңіз...
Axios-қа берген сұхбатында ол: «Қазір — үлкен табыстар мен үлкен шығындар уақыты», — деді. Бұл сөздің мағынасын ол өзі жақсы біледі.
