Экономистер блогы: Маскке кеңес, Трамптың балалар шоты, кешсіз өмір
Илон Маск саяси партия құра ала ма
Мамыр айында миллиардер Илон Маск Ақ үйдегі қызметін аяқтай отырып, саясатқа кететін шығындарды қысқартып, бизнеске басымдық беретінін мәлімдеген еді. Алайда 5 шілде күні кәсіпкер өз желісі X арқылы АҚШ-та үшінші саяси партия құратынын жариялады. Партияның атауы – «Америка». Бұл жаңалықтан кейін Tesla акциялары бірден 6,8%-ға арзандады.
Танымал американдық сайлау статистикасы бойынша сарапшы Нейт Сильвер бұл бастаманың болашағын Silver Bulletin блогында талқылайды.
Ол қазіргі кезде ешбір сарапшы макросаяси тенденцияларды дәл болжай алмайтынын ескертті. Көпшілік тек соңғы үрдісті жалғастыруға әуес деп есептейді. Мысалы, Трамптың танымал болатынын алдын ала болжағандар аз болды.
Бірақ үшінші партияларға қатысты сарапшылар қауымдастығының тәжірибесі керемет деген пікірде. АҚШ тарихында үшінші партиялар қайта-қайта сәтсіздікке ұшырады.
АҚШ-та екі негізгі саяси күш бар — Республикалық және Демократиялық партиялар. Халық екі партияға да жиі наразылық білдіргенімен, көпшілігі сол екі партияның біріне адал. 2023 жылы американдықтардың 65%-ы өз саяси бағытын нақты атаған. Демек, тәуелсіз кандидаттар бастапқыда тек қалған үштен бір дауыспен жұмыс істеуі тиіс. Үшінші партиялар ешқашан президент сайлауын жеңбеген. Соңғы сенатор, консервативтік партиядан сайланған Джеймс Л. Бакли болды (1970 ж.). Ал сайлаушылар дауысын алған соңғы үшінші партия кандидаты — Джордж Уоллес (1968 ж.).
Масктың өзіне қатысты да мәселе бар: оның саяси инстинктері әлсіз, ал танымалдығы Ақ үйден кеткен соң одан әрі төмендеді. Соңғы дерек бойынша, оның таза мақұлдау рейтингі –18,4.
Маск бұл партияны тек Трампқа қарсы кек алу үшін құруы мүмкін. Бұл республикалықтарға зиянын тигізуі мүмкін. «Тіпті бәсекелі округтердегі 2% дауыс республикалықтардың жеңісіне кедергі келтіреді. Ал онсыз да олар үшін бұл сайлау қиын болады», — дейді Сильвер.
Скептицизмге қарамастан, мұндай бастама маңызды салдарға әкелуі мүмкін. Сондықтан оған назар аудару орынды. Сильвер Маскке бірнеше кеңес ұсынады: негізгі партиялардан көңілі қалған жастарға бағытталу. Сондай-ақ Кремний алқабының бизнес-тәсілдерін саясатқа көшіру. Әсіресе технология мен мәдениет тоғысқан мәселелерде екіпартиялық жүйе әлсіз.
«Америка» партиясын қыңырлық емес, серпіліске деген үміт ретінде қарастырыңыз. Ол, бәлкім, бастапқыда-ақ күйрейтін шығар. Бірақ ең болмаса сіз мүмкін еместі көздедіңіз», — деп жазады Сильвер.
Трамптан шартсыз базалық табыс
4 шілде — АҚШ-тың Тәуелсіздік күнінде Дональд Трамп бірнеше апта бойы қызу талқыланған «Үлкен керемет» заңға қол қойды. Бұл заң салық жеңілдіктерін ұзартқаны және әлеуметтік бағдарламаларды қысқартқаны үшін кеңінен талқыланды. Алайда маңызды бірқатар тармақ көпшіліктің назарынан тыс қалды.
Солардың бірі — «Трамп шоттары», деп жазады Джордж Мейсон университетінің профессоры Алекс Табаррок Marginal Revolution блогында. Бұл жаңа туған сәбилерге арналған арнайы инвестициялық шот. 2025 жылдың 1 қаңтарынан 2028 жылдың 31 желтоқсанына дейін туған әрбір АҚШ азаматына 1 $ мың мөлшерінде бастапқы жарна салынып, ол қаражат әртараптандырылған американдық акциялар индекс қорына инвестицияланады.
Табарроктың пікірінше, бұл шоттар АҚШ-тағы әлеуметтік қамсыздандыру жүйесін түбегейлі өзгертіп, шартсыз базалық табысқа қарай маңызды қадам бола алады. Ата-аналар мен жұмыс берушілер бұл шотқа қосымша жарна сала алады. Жұмыс берушілер жылына әр бала үшін 2,5 мың долларға дейін сала алады. Бұл сома салықтан босатылады. Яғни мұндай инвестициялар тиімді.
Тіпті орташа жарнаның өзінде (мысалы, жыл сайын 1 мың $) және 7% табыспен, бала кәмелетке толғанша 36 мың $, 25 жасқа дейін 58 мың $, ал 65 жасқа жеткенде 875 мың $ жинай алады. Бұл шоттар жеке зейнетақы шоттары сияқты жұмыс істейді, бірақ кез келген балаға 18 жасқа дейін қолжетімді.
Бағдарламаның қымбатқа түсуі мүмкін екенін Табаррок атап өтеді. АҚШ-та жыл сайын шамамен 3,5 млн бала дүниеге келеді. Демек, бұл бағдарламаға тікелей шығын жылына 3,5 млрд $ болады. Бұл салықтық жеңілдіктерді есептемегендегі көрсеткіш. Алайда ұзақ мерзімді жинақтау кезінде бұл шоттар әлеуметтік көмектен тәуелділікті азайтуы мүмкін. Мемлекеттен бөлінетін бастапқы 1 мың $ жарна тек төрт жылға шектелген. Бірақ бұл ақшаны 14 млн бала алса, оларды тұрақты етуге деген қоғамдық сұраныс тууы мүмкін.
Деректер орталықтарының «көпіршігі»
Meta, Google, Microsoft және Amazon сынды технологиялық алпауыттар алдағы жылдары деректер орталықтарын салуға жүздеген миллиард доллар инвестициялауды жоспарлап отыр. Қазірдің өзінде олар ЖИ-ді дамытуға әр тоқсан сайын 70 млрд-тан астам $ қаражат құяды. Алайда бұл инвестициялық бум борыш есебінен жүзеге асырылып жатыр, деп жазады Массачусетс технологиялық институтының цифрлық экономика институтының ғылыми қызметкері Пол Кедроски өз блогында.
Мысал ретінде ол Meta-ны келтіреді. Financial Times дерегінше, компания деректер орталықтарын салу үшін 29 млрд $ қаржы тартпақ. Бірақ соның тек 3 млрд долларын ғана өз қаражатынан салуға дайын. Қалғанын қарызға алмақ. Ақша мәселесі жоқ Meta-ға не үшін қарыз керек? — деп сұрайды Кедроски.
FT мақалаcында айтылғандай, жекеменшік инвестор топтары жоғары рейтингті компанияларға дәстүрлі облигациялар немесе банктік несиелерге балама ұсынады. Олар жобалық компания немесе бірлескен кәсіпорын құрады. Сол арқылы қарыз тартып, деректер орталығына иелік етеді. Алайда борышты қайтару Meta-ның жауапкершілігінде. Ол барлық активтерді де өзі басқарады.
Бұл әдіс балансты бүлдірмей, ауқымды капитал тартуға мүмкіндік береді. Инвесторларға да тиімді: олар 2–3% жоғары кіріске қол жеткізеді. Мұндай табыс деңгейі инвестициялық рейтингтегі компаниялар үшін өте тиімді. Олар жоғары пайыз талап етеді, бірақ ақшаларын қайтарып алатынына сенімді.
Бірақ ЖИ-ге сұраныс бәсеңдесе немесе маржа төмендесе, өз қаражат жеткіліксіз болуы мүмкін. Салдарынан нарықта артық қуат пайда болады. Тәуекелдер жасырылады. Қаржы конструкциясы осалданып, бір ақаудан күйреуі мүмкін, деп ескертеді Кедроски.
«Бұның немен аяқталатынын көрдік қой. ЖИ-мен қамтамасыз етілген облигациялар (Collateralized AI Obligations)? Әзілдеп отырмын… деген үміттемін», — деп жазады автор. Бұл арқылы ол 2008 жылғы әлемдік қаржы дағдарысына себеп болған ипотекалық облигацияларға сілтеме жасап отыр.
Ол кезде де жасырын қарыз, қате бағаланған тәуекел мен табыс қуған капитал болды. Дегенмен дерек орталықтары әзірге мұндай ауқымға жеткен жоқ, дейді Кедроски.
Кештерді өткізетін ешкім қалмады
Кейінгі бір айда қанша уақытыңызды кештерге, мерекелерге немесе басқа да қоғамдық шараларға арнадыңыз? 20 жыл бұрын бұл көрсеткіш екі есе жоғары болар еді, әсіресе АҚШ-та. Бұл туралы The Atlantic басылымының бұрынғы шолушысы Дерек Томпсон өз блогында жазады. 2024 жылы 15–24 жастағы америкалықтар 2003 жылмен салыстырғанда кештерге 70% аз уақыт жұмсайды. Бұл жағдай қоғамдағы қарым-қатынастың азаюы мен психологиялық күйзелістердің артуымен сәйкес келеді, деп ескертеді ол.
Неліктен кештер азайды? АҚШ-тағы бұл тенденцияның себептері басқа елдерге де тән. Томпсон американдық саясаттанушы және әлеуметтанушы Роберт Патнэмнің деректеріне сүйенеді. Патнэм бұрын әйелдердің әлеуметтік рөлінің өзгергенін айтқан. Бұрын кештер мен көршілермен бас қосуларды көбіне әйелдер ұйымдастыратын. Бірақ XX ғасырдың екінші жартысынан бастап олар көбірек жұмыс істей бастады. 1970 жылы АҚШ-та 25–54 жас аралығындағы әйелдердің еңбекке қатысу деңгейі 50% болса, қазір 80%-ға жақындады. Ал ер адамдар бос уақыт ұйымдастыру міндетін мойнына алмады. Нәтижесінде, екі жұмыс істейтін ата-анасы бар отбасыларда бір-бірімен кездесуге уақыт та, күш те қалмайды.
Тағы бір себеп — жастардың арақ-шарапты аз тұтынуы, теледидар мен смартфондардың бос уақытты көп ұрлауы. Сонымен қатар, балалардың ата-аналар өміріндегі рөлі де өзгерді. Балалар саны азайғанымен, ата-аналар оларға көбірек көңіл бөледі. «13 үйірмеге өзің жазып, демалыста бала-шағаңды бір жерден екіншісіне тасып жүріп, коктейль кешін өткізу мүмкін емес қой», — деп жазады Томпсон.
