Экспорттағы қиындықтар: Ресейдегі экономикалық дағдарыс Қазақстанда қалай әсер етуі мүмкін

Ресей экономикасы қатарынан екінші айда да қысқарды. Экономист Владимир Кизилов өз бағанында оның одан әрі бәсеңдеуі Қазақстандағы экспорт пен транзит салаларына қалай әсер етуі мүмкін екенін талқылайды.

Ресей экономикасында тоқырау белгілері байқалады. Экономикалық даму министрлігінің бағалауы бойынша елдің ЖІӨ екінші ай қатарынан төмендеп келеді: ақпанда өткен жылдың осы кезеңімен салыстырғанда 1,5%-ға, ал қаңтарда 2,1%-ға қысқарды. 2026 жылғы қаңтар–ақпанда өнеркәсіп өндірісі өткен жылдың деңгейінің 99,1%-ын құрады. Салыстырмалы кезеңмен салыстырғанда өндірістің төмендеуі өте сирек және маңызды құбылыс: соңғы төрт жылда бұл тек екі рет қана болды.

Сонымен қатар, 2025 жылға тұрақты бағалар бойынша негізгі капиталға инвестициялар алдыңғы жылдың көрсеткішінің небәрі 97,7%-ын құрады. Ресейде инвестициялардың нақты көлемі соңғы рет 2020 жылы Covid-19 пандемиясы кезінде төмендеген, бірақ сол кезде де ол небәрі 0,1 пайыздық тармаққа ғана азайған. Ал 2015 жылдан бері бір жыл ішінде 1%-дан асатын айтарлықтай төмендеу болған жоқ.

Федералдық округтер бойынша талдау 2025 жылы Солтүстік Кавказ, Солтүстік-Батыс және Орталық округтерінде инвестициялардың өскенін көрсетеді. Осы округтердің ешқайсысы Қазақстанмен шекаралас емес. Керісінше, Қазақстанмен шекаралас Урал, Оңтүстік, Сібір және Волга округтерінде инвестициялар төмендеуде.

Наурыз айында қаңтар–ақпан айларына арналған федералдық бюджеттің орындалуына қатысты жағымсыз жаңалықтар болды. Түсімдер өткен жылдың осы кезеңімен салыстырғанда 10,8%-ға төмен болды. Бұл жағдайды мұнай-газ саласына байланысты деп қарастыруға болады: көмірсутектерден түскен түсім шамамен жартысына, яғни 47%-ға азайды. Мұнай-газ түсімдері құбылмалы; олар тез төмендеп, сондай-ақ тез қалпына келуі мүмкін. Сонымен қатар, олар қазір федералдық бюджет түсімінің тек 23%-ын құрайды.

Мәселе мынада: мұнай мен газдан тыс түсімдер де жеткіліксіз: номиналды түрде олар тек 4,1%-ға өсті, бұл нақты түрде олардың төмендегенін білдіреді. Бұл өте алаңдататын белгі: егер салық мөлшерлемесін көтергеннен кейін жиналған түсімнің нақты көлемі қысқарса, бұл экономиканың, немесе кем дегенде оның заңды секторының тарылуын білдіреді.

Бұл үрдіс Ресейдің коммерциялық ұйымдарында (қаржы институттары, шағын бизнес және мемлекеттік органдар есепке алынбағанда) пайданың төмендеуінде де көрініс табады. 2025 жылы олардың жалпы қаржылық нәтижесі 27,1 триллион рубль (337 миллиард доллар) болды. Номиналды түрде бұл 2022 жылғы деңгейден сәл ғана жоғары, ал инфляцияны ескергенде бұл үрдіс одан да нашар.

Өнеркәсіп өндірісінің, инвестициялардың, пайданың және жалпы экономикалық белсенділіктің одан әрі төмендеуі дерлік сөзсіз. Әрине, Парсы шығанағындағы жағдайдың шиеленісуі салдарынан жаһандық энергия бағалары көтеріліп, мұнай мен газдан түсетін түсімдер біраз уақытқа өсуі мүмкін. Алайда мұнай бағасының осылайша өсуі ұзаққа созылмауы мүмкін және басқа өңірлердегі мұнай өндіру көлемінің артуы оны жоя алады. Санкциялар Ресейге көмірсутектердің жоғары бағасынан пайда табуға кедергі келтіруі мүмкін. Дағдарысқа ықтимал жауаптар қатарына мыналар жатады:

Ресей бизнестерінің алдында тұрған қиындықтар Қазақстанға негізінен сауда арқылы әсер етеді. Ресей – қазақстандық экспорттың үшінші ең маңызды бағыты (Қытай мен Италиядан кейін), оның жалпы құнының 10%-дан сәл артық бөлігін құрайды. Қазақстаннан Ресейге негізгі экспорт – Kazatomprom өндірген уран.

Уран Қазақстандағы экспортта мұнайдан кейінгі екінші орында: ол экспорттық түсімнің 5–7%-ын құрайды, ал мұнай шамамен 50%-ын құрайды. Алайда Қазақстанда мұнай нарығындағы рөлі аз болса да, уран нарығындағы рөлі маңызды.

Уран экспортының географиялық бөлінісі жылдан жылға және тоқсаннан тоқсанға айтарлықтай өзгеріп отырады – бұл ұзақ мерзімді келісімшарттардың ерекшелігі. Мысалы, 2020–21 жылдары Қытай қазақстандық уранның ең ірі сатып алушысы болса, 2022–23 жылдары ол Ресей болды. Ал 2024 жылы Ресей мен Қытай уран экспортынан түскен кірістің шамамен 40%-ын құрады.

Бірінші тоқсанда Франция шамамен 70%-ды құрады. 2025 жылдың екінші және үшінші тоқсандарында жаңа құрылым қалыптасты: уран экспортынан түскен табыстың 50–60%-ын Қытай, 20–25%-ын Ресей, 15–20%-ын Батыс елдері иеленді, ал жетекші рөл АҚШ пен Канада арасында ауысып отырды.

Қазіргі уақытта Ресей айына Қазақстандан орта есеппен 100–200 миллион АҚШ долларына уран сатып алады. Ақшалай есептегенде бұл барлық бағыттарға табиғи газ экспорттаудан түскен Қазақстандағы кіріспен ($1,4 млрд 2024 жылы) шамалас. Егер Ресейдегі мәселелер күшейсе, ол аз сатып алады, содан кейін Қытай мен Батыс елдері қазақстандық уран үшін бәсекеге түседі.

Ресейге экспортталатын тағы бір маңызды санат – темір металл өнімдері. Бұл саладағы Қазақстан экспорты да айтарлықтай әртараптандырылған: 2025 жылғы үшінші тоқсанның соңына қарай Ресей сатып алулардың 29%-ын, Қытай – 25,5%-ын, Өзбекстан – 16%-ын және Жапония – 11%-ын иеленді. Дегенмен, Ресейдің үлесі айтарлықтай, және бұл ағын айтарлықтай төмендеуі мүмкін. Ресейдің болат өнеркәсібі өзінде дағдарыс жағдайында, оның негізгі тұтынушысы – құрылыс саласы – оның өнімдеріне сұранысты төмендетіп жатыр. Ең ықтимал, Қазақстандағы кейбір болат өндірушілер сатуда қиындықтарға тап болуы мүмкін. Бұл тәуекел Қарағанды металлургиялық зауытына (Qarmet) және Ақтөбе ферроқорытпа зауытына («Kazchrom») ең өткір.

Қазақстаннан Ресейге алюминий оксидінің ірі көлемдері де экспортталады. Мұнда да балама сатып алушылар жоқтың қасы – осы санаттағы экспорттың 80%-дан астамы Ресейге тиесілі.

Ресей Қазақстандан негізінен мұнайды сатып алады. Алайда ол сұйық көмірсутектерді Батысқа жеткізуде маңызды транзиттік түйін болып қала береді. Тенгиз мұнайы үшін аса маңызды Каспий құбыры Ресей аумағы арқылы Новороссийск портына дейін созылып, одан әрі Қара теңіз арқылы тасымалданады. Ресей-Украина қақтығысы осы бағытта қазірдің өзінде мәселелер туғызды. Ресейге байланысты экономикалық және геосаяси тәуекелдер осы бағыттың тұрақтылығына әсер етіп отыруы мүмкін.