Есепті қарым-қатынас: инвесторлардың басшыға көзқарасы акцияларға қалай әсер етеді?
Компания басшыларының әрекеті нарықтың акцияларды бағалауына қатты әсер етуі мүмкін. Басшының стратегиялық ойлауға немесе керісінше, ұсақ-түйекке араласуға бейімділігі, жаңашылдыққа ашықтығы немесе сақтығы, сондай-ақ медиадағы және саясаттағы белсенділігі компанияның даму бағытын айтарлықтай өзгерте алады. Әрине, мұның бәрін инвесторлар жіті бақылайды.
Америкалық аттракцион
Соңғы жарты жылда Tesla инвесторлары нағыз «америкалық аттракциондарға» мінгендей күй кешті. 2024 жылдың желтоқсан айының ортасында компания акциялары тарихи максимумға жетті, бірақ 8 сәуірге қарай құны 50%-дан астамға төмендеп кетті. Кейін мамырдың соңына дейін акциялар қайтадан 50%-дан артық өсті. Алайда 5 маусымда бір күнде 14% арзандап, содан бері құлдыраудың көп бөлігін қайта қалпына келтіргенімен, толықтай қалпына келген жоқ. Осы уақыт бойы нарықтың назары Tesla-ның қаржылық нәтижесіне емес, компания басшысы Илон Маскқа қатысты оқиғаларға ауып отырды.
Tesla тұтынушыларының көңілі Маск Трамп пен республикашылардың сайлауалды науқанына 300 млн доллардай қаражат жұмсап, әкімшілікте өзіне орын «сатып алғаннан» кейін түсіп кетті. Маск басқаратын Мемлекеттік басқару тиімділігі департаменті (DOGE) мемлекеттік қызметкерлерді жаппай қысқартуға және әртүрлілік пен теңдік саясатына қарсы күресуге кірісті. Бұл Нью-Йорктегі демократтардың жаппай наразылықтарына, Орегондағы автосалонға оқ жаудыруға, Канаданың дилерлік орталығында 80-нен астам көліктің бүлінуіне және басқа да көптеген оқиғаларға себеп болды.
Көптеген елдерде адамдар Масктың саяси белсенділігіне байланысты Tesla сатып алу жоспарынан бас тарта бастады. Кейбір Tesla иелері көліктерінде «Маскқа қарсымын», «Илон есінен адаспай тұрғанда сатып алдым», «Бұл Tesla фашистерді қолдамайды» деген сияқты жазулары бар жапсырмалар орналастырды немесе көлігін ауыстыруға шақырған хаттар ала бастады.
Іргелі факторлар
Wedbush компаниясының сарапшысы Дэн Айвздың айтуынша, Масктың саясатқа араласуы Tesla-ға үлкен зиян келтірді. 2025 жылдың I тоқсанында Tesla жеткізілімдері өткен жылмен салыстырғанда 13%-ға, ал алдыңғы тоқсанмен салыстырғанда 32% қысқарып, соңғы үш жылдағы ең төменгі деңгейге түсті. Бұрын Масктың Трамппен жақындығы компанияға тиімді болады деп ойлаған инвесторлар қатты қапаланды. Tesla акционері Росс Гербер: «Брендтің беделі бүлінді, әрі бұл түзелмейтін жағдайға айналуы мүмкін. Мұның толық жауапкершілігі директорлар кеңесіне жүктеледі», – деді.
Tesla-ның мәселесі тек Маскта емес. Инвесторлар Қытайдың жаңа бәсекелестері алаңдатып отыр, себебі олар жылдам дамып, жаңа модельдерді ұсынуда. Алайда Масктың әрекеттері бұл үрдістердің акцияларға әсерін бірнеше есе күшейтті. Мысалы, осы айдың басында Маск пен Трамптың жанжалы Tesla акцияларын құлатты, ал кейін Масктың кешірім сұраған жазбасы бағаны қайта көтеруге көмектесті.
Phoenix Financial Services-тің бас нарық сарапшысы Уэйн Кауфманның айтуынша, Tesla акциялары әрқашан Маскқа қатысты жаңалықтарға байланысты құбылып келді: «Маск визионер болып көрінгенде, акциялар өсті. Ол DOGE-пен айналысқанда, оларды сата бастады. DOGE-тен кеткенде, қайта қалпына келді». Кауфман Tesla жағдайында компанияның бағасын оның көшбасшысынан бөліп қарау мүмкін емес екенін айтады.
Прагматикалық тәсіл
Инвесторлардың компания басшыларына деген сүйіспеншілігі немесе керісінше, антипатиясы жайдан-жай пайда болмайды. Америкалық ғалымдар Дональд Хэмбрик пен Филлис Мейсон ұсынған «жоғарғы эшелондар теориясына» сәйкес, компанияның CEO-сы өзімен бірге бірегей қабілеттерін, құндылықтарын және жеке қасиеттерін алып келеді. Бұл қасиеттер бизнес нәтижесіне сөзсіз әсер етеді. Акциялардың динамикасын болжауға тырысқан басқа зерттеушілер кейінірек басшылардың басқару стилінен бастап мінез ерекшеліктеріне, тіпті сөйлеген диалектіне немесе бет пішініне дейінгі көптеген факторларды талдаған.
Теннесси университетінің профессоры Джозеф Харрисонның айтуынша, «ұқыпты» және «ұжданды» басшылар басқарған компанияларда акция құнының құбылмалылығы төменірек болады, бірақ тәуекел артқан кезде олар жоғары табысқа қол жеткізе алады. Ал невротик немесе аса экстраверт CEO басқарған компанияларда акциялар әлдеқайда құбылмалы болады, бірақ олар тәуекелді жоғары табысқа айналдыруда әлсіздік танытады.
Бір басшының бойындағы кей қасиеттер компанияға қарама-қарсы әсер етуі мүмкін. Мысалы, CEO-ның шамадан тыс өзіне сенімділігі инновацияға ұмтылуды арттыруы мүмкін, ал бұл көбіне инвесторларға ұнайды. Бірақ дәл осы қасиет қателі шешімдердің қаупін арттырып, қаржылық ағындардың тұрақсыздығын күшейтіп, акция табысына кері әсер етеді.
Microsoft бас директоры Сатья Наделла «шамадан тыс өзімшілдік кез келген компанияны да, тұтас өркениетті де күйретуі мүмкін, мейлі ол ежелгі Грекия болсын, мейлі Кремний алқабы болсын» деп атап өткен. Оның басқару тәсілдері эмпатия мен құндылықтарға негізделген менеджменттің акциялар динамикасына оң әсер ететінін жақсы көрсетеді.
Мәдени революция
2014 жылдың басында Сатья Наделла Microsoft бас директоры болған кезде компания қиын кезеңді бастан кешіріп жатты. Microsoft мобильді құрылғылар нарығына уақытында кіре алмады, Windows 8 сәтсіздікке ұшырады, ал дербес компьютерлер нарығында құлдырау байқалды. Компания ішінде бөлімшелер арасында қатаң бәсекелестік болып, жаңа идеяларға сенімсіздік танытылды.
Бес жылдан кейін Microsoft-тың нарықтық құны үш еседен артық өсіп, 1 трлн доллардан асты. Қазір ол шамамен 3,7 трлн долларды құрайды. Наделла корпоративтік мәдениетті түбегейлі өзгертті: қызметкерлерді ынтымаққа, үздіксіз оқуға және «бәрін білемін» деген көзқарастың орнына «үйренуге ұмтыламын» деген ұстанымға бағыттады.
Компания да осыған сай әрекет ете бастады. Бәсекелестерден оқшаулануға тырысудың орнына Наделла жаңа серіктестіктер құруға мән берді, бұл пайдаланушылар базасын кеңейтуге көмектесті. Мысалы, Microsoft өзінің Outlook пошта сервисін Apple және Android құрылғыларына ұсынды, ал жаңа нарықтарға шығудың тағы бір жолы — LinkedIn сияқты компанияларды сатып алу болды. Bloomberg жазғандай, Microsoft жасанды интеллект өнімдерін коммерцияландыруда көшбасшы саналады — бұған OpenAI-пен серіктестігі және өз ЖИ-ассистенті Copilot-ты офис бағдарламаларына енгізуі мүмкіндік берді.
Бұл мәдени өзгерістерді алға бастырған тағы бір маңызды қадам — бұлтты сервистерді дамыту болды. Соңғы қаржылық есептер Microsoft-тың бұлтты шешімдеріне сұраныс тарифтік соғыстар мен экономикалық тұрақсыздыққа қарамастан жоғары екенін көрсетті.
Ағаштардың арасынан орманды көру
Гарвард университетінің зерттеуіне сәйкес, қазіргі шешімдерді компанияның ұзақмерзімді даму стратегиясымен байланыстыра алатын көшбасшылар көбінесе тек қысқа мерзімді мәселелерге шоғырланған менеджерлерге қарағанда жақсы нәтижеге қол жеткізеді. Мұның жарқын мысалы — 2024 жылы Time журналы «Жылдың үздік CEO-сы» деп атаған Advanced Micro Devices (AMD) компаниясының басшысы Лиза Су.
2014 жылы Лиза Су AMD-ді басқарған кезде, компания банкрот болудың аз-ақ алдында тұрды: оның дата-орталықтарға арналған чиптер нарығындағы үлесі нөлге жақындады, ал акция бағасы тарихи минимумға түсті. Бірақ содан бері компания акциялары шамамен 4050 есе өсті, ал 2022 жылы AMD-нің нарықтық құны алғаш рет Intel-ді басып озды.
MIT-тің электротехника инженері мамандығы бойынша түлегі Лиза Су бұл нәтижелерге жоғары өнімді есептеулерге арналған технологияларды дамытуға басымдық беру арқылы жетті. Бұл стратегия бірден нәтиже берген жоқ, бірақ бұлтты есептеулер, дата-орталықтар, жасанды интеллект және ойын индустриясы қарқынды дами бастаған сәтте AMD осы салаларға заманауи чиптер жеткізуге дайын болды. «2014 жылы біз үшін ең маңыздысы — болашағы бар нарықтарды дұрыс таңдау еді, — деді ол CNN-ге берген сұхбатында. — Адамдар сіздің бүгін не істеп жатқаныңызға емес, жыл сайын не істеп келе жатқаныңызға мән береді».
Мұрагерді қабылдау
Топ-менеджерлердің көзқарасы, талғамы және шешімдері соншалық маңызды, олар кейде тұтынушылар мен инвесторлар үшін бүкіл компанияның символына айналады. Сондықтан CEO ауысқаны туралы жаңалықтар акциялардың құбылмалығын екі есе арттыруы мүмкін. Бірақ ұзақ мерзімде бұл әсер әлсірейді. Окленд университеті мен Солтүстік Алабама университетінің зерттеуінде президент, директорлар кеңесінің төрағасы, қаржы директоры немесе операциялық директор ауысқанда, акциялардың құбылмалығына әсері әлдеқайда аз болатыны айтылған.
Стив Джобс Apple-ды банкрот болуға шақ қалған компаниядан дербес компьютерлер, мобильді құрылғылар мен музыкалық индустрияда революция жасаған технологиялық алпауытқа айналдырды. Forbes-тің жазуынша, Джобс (Маск немесе Amazon басшысы Безос сияқты) эмоцияға берілгіштігімен және мінезінің өзгермелілігімен танымал болған. BBC оны ұсақ-түйекке дейін араласатын, микроменеджментке бейім басшы деп сипаттаған.
Дегенмен, Джобс онкологиялық ауруына байланысты Apple басқаруынан шеттегенде, инвесторлар компания визионерлік идеяларсыз және нақтыланған стратегиясыз қалды деп қатты алаңдады. Джобстың денсаулығына қатысты жағымсыз жаңалықтар кезінде акциялар бірнеше рет күрт құлдырағанымен, оның отставкасы туралы хабарға нарық тек қысқа мерзімді төмендеумен жауап берді. Уақыт өте келе инвесторлар Джобстың ауруына үйреніп, бұл жағдайды бағаға қосып үйренді. Компанияда басқаруды Тим Кукке беру жоспары алдын ала жақсы дайындалғаны да сенімділікке көмектесті: Кук 2005 жылдан бастап бас операциялық директор болып қызмет етіп, осы ауысымға дайындалды.
Жаңа CEO-ның басқару стилі мен мінезі Джобстың харизмасына мүлде ұқсамағанымен, компания жақсы нәтижелер көрсетіп, инвесторлар оны қабылдады. Кук басшылыққа келгеннен кейін Apple бұрынғыдай революциялық құрылғылар шығармағанымен, цифрлық сервистер санын арттырып, жазылымдардан тұрақты табыс табуды жолға қойды. Оның кезінде Apple-дың тоқсандық табысы үш есе өсіп, $95,4 млрд болды, ал нарықтық құны сегіз еседен астам артып, $3 трлн-ға жетті.
Алайда биыл Apple акциялары шамамен 20% арзандады. Бұған көбіне сыртқы факторлар себеп: Трамптың тарифтік соғыстары шетелде, әсіресе Қытайда жинақталатын өнімдерге тәуелді Apple-ға ауыр соққы болып тиді. Сонымен қатар кейбір сарапшылар компанияда жасанды интеллектке қатысты инновациялар мен жаңа өнімдер жетіспей жатыр деп санайды. Мысалы, Huntington National Bank өкілі Рэнди Хэа: «Компания бұрынғыдай қарқынды өспей қалды, ал оның бағасы жоғары болып тұр. Тіпті саяси жағдайды есептемегенде де, бұл акцияларды портфельде аз мөлшерде ұстауға жеткілікті себеп», – дейді.
Мүмкін, Кук Apple-дың бизнес-моделін тым баяу өзгертіп жатыр, сондықтан инвесторлардың сенімін қайтару үшін оған Джобстың жаңашыл рухы әлі де қажет шығар.
