Еуро үшін тарихи сәт: ол долларды ығыстыра ала ма?
Еуро биыл долларға қатысты шамамен 14 %-ға қымбаттады, бұған көбіне АҚШ президенті Дональд Трамп әкімшілігінің саясаты түрткі болды. АҚШ көшбасшысының әрекеттері инвесторлар арасында америкалық валютаның айырбасталмайтындығы мен мызғымас беделіне күмән туғызды. ACI Валюталық операциялар комитетінің мүшесі, қаржыгер Сергей Романчук еуроның резервтік валюталар пьедесталында бірінші орында тұрған долларды шынымен де шеттете ала ма деген сауалға ой жүгіртеді.
Трамп факторы
26 мамырда Еуропа орталық банкінің (ЕОБ) басшысы Кристин Лагард еуро доллардың өміршең баламасына айналып, еуроаймақтың қаржылық жүйесі мен қауіпсіздік архитектурасын нығайта алатынын мәлімдеді.
Біртұтас еуропалық валюта 1999 жылы енгізілген сәттен бастап-ақ мұндай армандар болған. Алайда интеграциялық үдерістерді жүзеге асырудағы қиындықтар олардың алға жылжуын тежеді: мысалы, еуроаймақта әлі күнге дейін АҚШ қазынашылық облигацияларына тең келетін терең бірыңғай облигациялар нарығы жоқ. Соның салдарынан өзге елдердің орталық банктеріндегі еуроның резервтік үлесі өте баяу өсті, 2009 жылы ғана дәл Еуропадағы борыш дағдарысының алдында 28 %-дық шегіне жетті .
Инвесторлар еуромен шығарылған облигациялардың сенімділігіне күмәнмен қарап, бұл еуроның әлемдік резервтегі үлесін арттыру үдерісін тежеді — қазіргі таңда бұл үлес шамамен 20 %.
Бүгінде біз бұдан бұрын эталон саналатын АҚШ қазынашылық облигацияларының сенімділігіне байланысты алғашқы «қорқыныш лебін» сезіне бастадық.
Ұзақ уақыт доллар бірегей әлемдік валюта рөлін атқарып келді. Алайда Дональд Трамптың билікке қайта оралуы және одан кейінгі АҚШ‑тың болашақ саяси‑экономикалық рөлі туралы көзқарастың түбегейлі өзгеруі долларға тән аса маңызды әрі эксклюзивті функциялардың (халықаралық әмбебап төлем құралы, тауар‑қызмет құнының өлшем бірлігі, капитал нарығы мен деривативтер операцияларының валютасы, құнды ұзақ мерзімді сақтау тәсілі, орталық банктер резервтерінің негізі) ары қарай да мүлтіксіз атқарылатынына күмән келтірді.
АҚШ қазынашылық облигациялары тәуекелсіз актив мәртебесінен айырылды — олардың кірістілігі пайыздық мөлшерлемеге жасалған своп кірістілігінен асып түсті, бұл кредиттік тәуекелдің пайда болғанын білдіреді. Қарапайым тілмен айтқанда, инвесторлар АҚШ‑қа қарыз беруге әзір, бірақ әлдеқайда жоғары пайызбен.
Бұл АҚШ‑тың орасан зор бюджет тапшылығын қаржыландыруды одан бетер қымбаттатады.
Бұған Трамп факторы қосылады, жарияланған мақсат пен нақты әрекеттің сәйкессіздігі, күтпеген шешімдер, қысым саясаты мен шетелдік әріптестер мүддесін елемеу жағдайында инвесторлар болашақты бағамдау қиын. Бұрын шетелдік инвесторларға қолайлы жағдай күмән туғызбайтын, ал бюджет тапшылығын қаржыландыру көбіне солардың есебінен жүрсе, енді бұл саясат кері қаралуда. Трамп ондаған елге сауда тарифтерін енгізді, ал оның «Үлкен әрі керемет» заң жобасы тапшылық пен қарыздың ұлғаюын көздейді.
Тарифтердің көтерілуі ФРЖ‑ны инфляциялық қысым қаупі салдарынан мөлшерлемені төмендетуді кідіртуге мәжбүрледі. Бұл өз кезегінде қысқа мерзімді қарыздың құнын арттырды, ал ол межбанктік нарық ставкаларымен, демек, ФРЖ‑ның монетарлық саясатына тікелей байланысты.
Салдарынан Moody’s рейтинг агенттігі «үлкен үштіктің» соңғысы болып, 2025 жылғы мамырда АҚШ облигациялары рейтингін ең жоғары Aaa деңгейінен Aa1 деңгейіне бір сатыға төмендетті.
Доллар активтерін ұстау тәуекелдері
Доллар активтеріне иелік ету шамадан тыс қымбатқа түсуі мүмкін. АҚШ бюджеті туралы заң жобасында пайда болған 899‑бөлімге сәйкес, резидент еместер табысына 20 % салық енгізу мүмкіндігі бар. Бұл тармақ үлкен пікірталас тудырды, ал маусымда АҚШ-тың Қаржы министрлігі оны алып тастауды ұсынды. Дегенмен заң әлі қабылданған жоқ, ал болашақта шетелдік инвесторлар есебінен бюджет толықтырудың басқа да «креативті» әдістері іске асуы ғажап емес.
Доллар активтерін ұстау тәуекелі айтарлықтай өсті, әсіресе шетелдік инвесторлар үшін. Бірақ бұл жағдайда еуро қаншалықты ұта алады?
Инвесторлар үшін балама инвестиция құралының болмауы — үлкен мәселе. Алайда бұл доллар рөлі мызғымас дегенді білдірмейді.
Нарық қатысушылары мінез‑құлқының сәл өзгеруі де ауқымды бағалық қозғалыстарға әкелуі мүмкін, мұны Трамп инаугурациясынан кейін еуро‑доллар бағамының айтарлықтай өсуі дәлелдеді. Америкалық тәуекелдерге жауап ретінде инвесторлар капиталын алтынмен қатар еуроға да бұра бастады — бұл соңғы жылдары орталық банктер жиі жинақтап келе жатқан негізгі активке айналды.
Трамп саясатының күрт өзгеруі екіталай, демек, долларға қысым жалғасуы ықтимал.
Тағы бір маңызды тақырып — оның ФРЖ басшысы Джером Пауэллмен қарым‑қатынасы. Трамп Пауэллді «толық дәрменсіз» деп айыптап, мөлшерлемені шұғыл төмендетуді талап етті. Қызметінен дереу босату орын алған жоқ, бірақ нарық үрейленіп, доллар Пауэллге шабуылдар кезінде қатты төмендеді. 2026 жылғы мамырда өкілеттігі аяқталғаннан кейін ФРЖ төрағасы міндетті түрде «көгершін» (ынталандыру саясатын жақтайтын тұлға) әрі Ақ үйге ыңғайлы адаммен алмастырылады. Бұл — төмен мөлшерлеме мен ФРЖ‑ның тәуелсіздігін ішінара жоғалту арқылы доллардың қосымша әлсіреу факторы.
Еуро бағамы қалай өзгереді
JPMorgan болжамы бойынша биыл еуро бағамы $1,2 деңгейіне жетеді, бірақ бұл әлі 2008 жылғы рекордтан алыс. Ипотекалық дағдарыс кезінде еуро $1,6 межесін бағындырған. 1 шілдеде ЕОБ вице‑президенті Луис де Гиндос Bloomberg TV‑ге берген сұхбатында қазіргі бағам немесе $1,2 деңгейі реттеуші үшін қолайлы екенін, алайда әрі қарайғы нығаю проблемалар туғызуы мүмкін екенін айтты. ЕОБ бағамның деңгейі мен динамикасын бірдей қадағалайды.
Меніңше, техникалық тұрғыдан еуро өсе беріп, 2025 жыл соңына қарай $1,3 деңгейіне жетуі ғажап емес. Валюта қозғалысын ұзақ мерзімге болжау қиын, бірақ АҚШ саясатындағы тектоникалық өзгерістер мен еуроға қолайлы еуропалық саясат осындай серпінге күшті ынта тудырады.
Еуро халықаралық төлем құралы бола ала ма?
Төмен инфляция мен экономикалық ауқымның ірілігі еуроны жеке жинақ валютасына айналдыра алады. Ұзақмерзімді инвестиция үшін ең рационалдық шешім — болашақтағы шығын жоспарланатын валютада сақталу. Бұл тұрғыда Еуропада жылжымайтын мүліктен бастап люкс сегментіндегі түрлі тауарға дейін ұсыныс көп.
Еуроның әмбебап төлем құралына айналуына шектеу онша көп емес. Еуропа банктік жүйесі дамыған, төлем жүйелері сенімді жұмыс істейді, ал негізгі қаржылық хабарламалар жүйесі — SWIFT — Бельгия юрисдикциясында.
Еуропа не істеуі керек
Еуро нарығы үшін резерв орналастыру тұрғысынан әлсіз тұс — АҚШ‑пен салыстырғанда Еуропаның «банк орталықтанған» сипаты.
Тарихи түрде Еуропада банктер бизнес қаржыландырудың да, үй шаруашылықтары жинақтарын сақтаудың да негізгі делдалы болды. Бұл модель компанияларды банк несиесіне қатаң тәуелді етті, ал жеке инвесторлар қаражатын депозитте ұстайды.
Капитал нарығы ондаған жылдар дамығанымен, Еуропа экономикасы облигация немесе акция нарығына қарағанда банк кредитіне әлдеқайда тәуелді.
Мұның себебі — сенімді тұрақты кірісті құралдардың жетіспеуі. Бірқатар саяси бастамалар (мысалы, ЕО Капитал нарықтары одағы) қаржы жүйесін әртараптандыруды көздесе де, ілгерілеу баяу, банктер басым рөлін сақтап келеді. ICMA‑ның 2025 жылғы наурыз есебіне сәйкес, еуроаймақта корпоративтік қарыздың 85 %‑ы банктік кредитке тиесілі. Ал АҚШ‑та корпоративтік борыштың 65 %‑ы облигацияға келеді.
Еуроның халықаралық мәртебесін күшейту үшін облигациялар шығарылымын арттыру қажет. Бұл бағытта «процесс жүріп жатыр». Еурокомиссияның NextGenerationEU бағдарламасы 2026 жылға дейін 712 млрд еуроға ортақ облигация жариялауды жоспарласа, SAFE бастамасы 2030‑ға дейін қорғанысқа ортақ 150 млрд еуро қарыз орналастыруды көздейді. Екі жағдайда да әңгіме ЕО‑ның біртұтас бондтары жайында.
Германия да бонд шығаруға дайындалып жатыр: парламенті әскери шығындарды қарыз шегінен босатып, 2025–2029 жылдары 500 млрд еуроға дейін қарыз алуға мүмкіндік берді. Франция 2028 жылға қарай қорғаныс шығындарын ЖІӨ‑нің 3,3 %-ына көтермек, бұл жыл сайын ондаған миллиард қосымша қарыз қажет етеді.
Жалпы, 2020 жылдан кейін еуроаймақтың борыштық архитектурасы күрт өзгерді. Ірі біртұтас еуропалық облигациялар пайда болып, ұлттық үкіметтер қалпына келтіру, қорғаныс, климат сияқты басым бағыттарға арнап арнайы облигациялық бағдарламалар енгізді.
Бұл бастамалар қаржыландырудың рекордтық ағындарын қамтамсыз етті: тек Еурокомиссия 2025 жылы шамамен 160 млрд еуро қарыз алуды жоспарласа, еуроаймақтың ірі елдерінің жиынтық қарызы өсе бермек.
Қазіргі геосаяси жағдай Еуропаға халықаралық аренада еуроның позициясын күшейтудің бірегей мүмкіндігін берді. АҚШ‑тағы саяси күйзелістер мен долларға деген мүлтіксіз сенімнің әлсіреуі еуро үшін «мүмкіндіктер терезесін» ашты.
Трамп әкімшілігінің бағыты Еуропаға еуроны доллардың бәсекелесіне айналдыруға мүмкіндік берді, бірақ ол үшін еуропалық лидерлер өздерінің «саяси жасқаншақтығын» жеңіп, ұзақ уақыт кейінге қалдырылған қадамдарға баруы тиіс.
Интеграциялық реформаларға дайын болса, еуро әлемдік қаржы жүйесінде (доллармен салыстырмалы деңгейге дейін) салмақты орын иелене алады; ондай талпыныссыз америкалық валютаны шындап ығыстыру мүмкін емес.
Жақын келешекте ең ықтимал сценарий – ымыралы нұсқа болмақ: еуроның рөлі артуы мүмкін, тіпті айтарлықтай өсімге ие болады, алайда долларды ығыстырмайды, керісінше, оның қасында екінші маңызды резервтік валюта ретінде қатар өмір сүре береді.
Лагард атап өткендей, Еуропа бұл тарихи мүмкіндікті пайдалануға ниетті, алайда «еуро өздігінен жаһандық валютаға айналмайды — бұл мәртебені ол еңбегімен иеленуі тиіс».
