ФРЖ саясаты, OpenAI дауы, Маск рейтингі: басты экономикалық блогтар
АҚШ президенті Дональд Трамп пен ФРЖ басшысы Джером Пауэлл арасындағы ушығып жатқан қайшылықтар орталық банктердің тәуелсіздігі туралы талқылауды қайта жандандырды. Демократиялық қоғамда оның шегі қайда? блогтарда тағы бір тәуелсіздік үшін күрес талқыланып жатыр — OpenAI мен Microsoft арасындағы текетірес: Сэм Альтман негізгі инвестордың ықпалынан құтыла ала ма? Ал миллиардер Илон Маск үкімет жобаларынан шығып, Трамппен ашық жанжалға барғаннан кейін республикашылдардың қолдауын жоғалтты. Толығырақ — шолуымызда.
Орталық банктің тәуелсіздігінің шекарасы
Трамп пен ФРЖ төрағасы Пауэлл арасындағы текетірес жаңа сатыға өтті: президент оны ауыстыратын кандидаттарды жедел іздей бастады, деп жазды WSJ. Басылымның дерегінше, Трамп жаңа ФРЖ басшысының есімін қыркүйек-қазан айларында жариялауы мүмкін, бірақ биыл жазда да болуы ғажап емес. Ал Пауэллдің өкілеттік мерзімі ресми түрде 2026 жылдың мамырында аяқталады.
Трамп бірнеше рет ФРЖ-ден пайыздық мөлшерлемені төмендетуді талап еткен, алайда реттеуші оған бармай, әсіресе президенттің бастамасымен басталған сауда соғысы баға өсіміне әкелуі мүмкін екенін ескерткен.
Осы уақытқа дейін ФРЖ-дың тәуелсіздік қағидасы бұлжымай сақталып келді. Бұл инвесторлардың сенімі мен инфляциямен тиімді күрестің кепілі саналады. Алайда қазір беделді экономистер «АҚШ орталық банкінің тәуелсіздігінің шегі қайда?» деген сұрақ қоя бастады.
Стэнфорд бизнес мектебінің профессоры Джон Кокрейн өзінің The Grumpy Economist блогында былай деп жазады: «ФРЖ-ның тәуелсіздігі абсолютті емес. Біз орталық банктің басшысын өмір бойына “патша” етіп тағайындамаймыз және “не қаласаң, соны істе” деп айтпаймыз. Орталық банк – Конгресс құрған мемлекеттік орган, оның басты міндеті – инфляцияны бақылау және жұмыс орындарын көбейту».
Кокрейннің айтуынша, ФРС-тың тәуелсіздігін сақтаудың бір себебі – саясаткерлердің сайлау алдындағы экономикалық өсуді қолдан күшейтуіне жол бермеу. Мұндай қадамдар кейін инфляцияны күшейтіп, долларға деген сенімді төмендетеді. «Сол себепті АҚШ-тағы саяси жүйе шоколадты көзден таса ұстауға тырысатын адам сияқты: ақша-несие саясатын тәуелсіз органға беріп қойған», – дейді ол.
Тағы бір маңызды себеп – «уақытша үйлеспеушілік» ұғымы. Бұл қысқа мерзімде тиімді болып көрінетін саясат ұзақ мерзімде кері әсер ететінін көрсетеді. 1977 жылы Финн Кидланд пен Эдвард Прескотт осы тұжырымдаманы ұсынғаны үшін Нобель сыйлығын алған.
«Уақытша келіспеушіліктің» мәні мынада: мысалы, орталық банк қазір инфляцияны төмен деңгейде ұстаймыз деп мәлімдейді, сонда халық бағаның қатты өспейтініне сенеді. Бірақ кейін инфляция төмендегенде, орталық банк кенеттен мөлшерлемені азайтып, ақша көлемін арттыруға қызығушылық танытуы мүмкін. Бұл уақытша жұмыссыздықты азайтып, экономиканы ынталандыруға көмектеседі немесе қарызды арзандатуы ықтимал. Алайда бір рет осылай жасалса да, кейін халық мұндай қадамның қайталануын күтіп, орталық банкке сенбейтін болады. Соның салдарынан инфляциялық күту өсіп, инфляцияның өзі де үдейді.
ФРЖ-ның тәуелсіздігін қолдайтын тағы бір дәлелді XX ғасырдың ең ықпалды экономистерінің бірі Милтон Фридман ұсынған. Ол инфляцияны бақылау орталық банктің басты міндеті екенін дәлелдеп, сондықтан орталық банк саяси ықпалдан қорғалуы тиіс деген тұжырымға келген. Тек сонда ғана ол тұрақты саясат жүргізе алады.
Алайда Кокрейннің айтуынша, қазіргі жағдайда инфляцияға көбінесе фискалдық саясат, сыртқы күйзелістер және халықтың күтулері әсер етеді, ал орталық банктің шаралары бұрынғыдай тиімділік көрсете бермейді.
Мысал ретінде ол 2021–2023 жылдардағы АҚШ-тағы фискалдық саясатты келтіреді: бұл кезеңде мемлекеттік шығындар күрт өсті — халыққа тікелей төлемдер, бизнеске субсидиялар, ауқымды ынталандыру бағдарламалары жүргізілді. Соның нәтижесінде инфляция қарқындап, ФРЖ кейін ақша-несие саясатын қатайтса да, баға өсімін тез тежей алмады.
Кокрейннің пікірінше, орталық банктің тәуелсіздігі – мақсат емес, құрал. Ол қысқа мерзімді саяси шешімдердің зиянын болдырмауға және макроэкономикалық тұрақтылықты сақтауға көмектесуі керек. Бірақ кез келген құрал сияқты, оның да шегі мен есептілігі болуы қажет: орталық банк қысымнан азат болуы тиіс, бірақ жауапкершіліктен емес.
Microsoft пен OpenAI арасындағы одақ шайқала бастады
Осы аптада ChatGPT жасаушысы OpenAI мен оның ең ірі инвесторы Microsoft арасындағы келіспеушіліктің жаңа мәліметтері белгілі болды.
The Information басылымының дерегінше, Microsoft екі компания арасындағы 2030 жылға дейін жарамды келісімнен маңызды тармақты алып тастауды көздеп отыр. Қазіргі келісім бойынша, Microsoft OpenAI-дың жасанды интеллект модельдеріне эксклюзивті қолжетімділік пен компания табысының 20%-ын алуға құқылы (табыс $92 млрд-қа жеткенше). Бірақ ерекше шарт бар: егер OpenAI $100 млрд таза пайдаға қол жеткізіп, жасанды интеллекттің жалпы интеллект деңгейіне (AGI) — яғни адам секілді кез келген интеллектуалдық тапсырманы орындай алатын деңгейге — жетсе, Microsoft эксклюзивті құқықтарынан айырылады.
Microsoft бұл тармақты келісімнен алып тастағысы келеді, бірақ OpenAI бұған қарсы. WSJ мәліметінше, OpenAI басшылығы AGI-ге қол жеткізгенін ресми түрде жариялау туралы да ойланып жүр. Мысалы, олардың бағдарламалау агенті кәсіби бағдарламашыдан асып түскенде, AGI жасалды деп мәлімдеуі мүмкін. OpenAI директорлар кеңесі AGI фактісін адал түрде растауға міндетті. Алайда бұлай болған жағдайда Microsoft OpenAI-ға қарсы сотқа шағым түсіріп, бұл ұзақ әрі күрделі сот процесіне әкелуі ықтимал, деп жазады WSJ.
Microsoft пен OpenAI арасындағы қарым-қатынастағы шиеленіс соңғы бірнеше айда күшейе түсті. OpenAI басшысы Сэм Альтман Microsoft-қа тәуелділікті азайтудың жолдарын іздеп жүр. Мысалы, компания Пентагонмен 200 млн долларлық әскери келісімшартқа отырды. Telegram-арна авторы Никита Лихачевтің айтуынша, енді Microsoft-тың OpenAI дербестігін шектеуге ұмтылуы АҚШ ұлттық қауіпсіздігіне қауіп ретінде көрсетілуі мүмкін.
OpenAI мен Microsoft-тың серіктестігіне бірнеше жыл болды. 2019 жылы Microsoft сол кезде әлі танымал емес OpenAI-ға 1 млрд доллар инвестиция салды. Қазіргі уақытқа дейін Microsoft OpenAI-ға барлығы 13 млрд доллар қаржы құйған. 2023 жылы OpenAI директорлар кеңесі Альтманды күтпеген жерден қызметінен босатқанда, Microsoft оған көмекке келді. Microsoft бас директоры Сатья Наделла Альтманды өз компаниясына шақырып, OpenAI-дың негізгі командасына да жұмыс ұсынды. Осыдан кейін бірнеше күннен соң Альтман қайтадан өз қызметіне оралды.
Технологиялық алпауыт OpenAI-дың толық дербестік алуын қаламайды, себебі бұл жағдайда Microsoft оның үстінен бақылауды жоғалтады. Мысалы, Microsoft OpenAI технологияларына мәңгілік қолжетімділік талап етіп отыр. GPT жасаушысы үшін бұл шектен шыққан талап, деп жазады Bain Capital Ventures серіктесі Санья Оджа өз блогында.
The Information дерегінше, OpenAI дауды шешу үшін Microsoft-қа келісімдегі барлық құқықтарды жоюды, есесіне өзінің жаңа корпоративтік құрылымынан 33% үлес беруді ұсынған. Алайда Microsoft-ты бұл шарттар қанағаттандырмай отыр. FT мәліметінше, Microsoft 2030 жылдан кейін жасалатын OpenAI технологияларына толық қолжетімділік пен табыстан үлес алу үшін компаниядағы акцияларынан да бас тартуға дайын.
Ал OpenAI Microsoft-ты әділетсіз бәсекелестік пен монополияға қарсы заңнаманы бұзды деп айыптайтынын ескертіп отыр. «Мұндай қадам — OpenAI-дың тығырыққа тірелгенін көрсетеді. Бұл — досыңнан көлікті сұрап мініп, жарыста жеңіске жеткен соң, досыңды жылдамдықты асырды деп шағымданғанмен бірдей», — деп жазады Оджа.
Ажырау салдары: Масктың рейтингі қалай өзгерді?
Мамыр айының соңында Ақ үйден кеткеннен кейін және АҚШ президенті Дональд Трамппен ашық жанжалға түскен соң, миллиардер Илон Маск саяси сахнадан көрінбей кетті. Ал оның ғарыш саласындағы бәсекелесі Джефф Безос бұл жағдайды пайдаланып қалуға тырысып жатыр: WSJ дерегінше, Безос Blue Origin компаниясына ғарыш саласындағы мемлекеттік келісімшарттарды көбірек алдырғысы келеді.
АҚШ-тағы белгілі статистик Нейт Сильвер мен сарапшы Эли Маккоун-Доусон Silver Bulletin блогында Масктың президентпен жанжалдан кейінгі алғашқы рейтингі туралы мәліметтерді жариялады.
Қазір америкалықтардың орта есеппен 37%-ы Маскқа оң көзқараста, ал 55,1%-ы теріс пікірде. Яғни оның таза рейтингі (оң және теріс бағалардың айырмасы) минус 18,1-ді құрайды. Республикалықтар арасында бұл көрсеткіш жоғарырақ болғанымен, Маск осы топта да президентпен жанжалға дейінгідей танымал емес.
Сильвер мен Маккоун-Доусон үш сауалнаманың нәтижелерін жариялады. Маск пен Трамптың жанжалы басталғаннан кейінгі алғашқы аптада (6–9 маусым аралығында, YouGov деректері) республикалықтар арасындағы Масктың таза рейтингі 32,8% төмендеген. Бұл көрсеткіш алдыңғы аптамен салыстырылып отыр.
11–16 маусым аралығында жүргізілген Reuters/Ipsos сауалнамасында Масктың республикалықтар арасындағы танымалдығы 16–18 мамырмен салыстырғанда 20,6% азайғаны анықталған.
Жанжалдан үш апта өткенде, яғни 20–22 маусым аралығында Morning Consult деректері бойынша Масктың рейтингі 30 мамыр–2 маусымдағы кезеңмен салыстырғанда 25,5% төмендеген.
