Конкретті жоба немесе презентация: Қазақстандағы жасанды интеллектке инвестициялардан қалай пайда табуға болады

Бір жылдың ішінде Қазақстан жаһандық жасанды интеллект жарысында бақылаушыдан қатысушыға айналды. 2025 жылғы қарашада NVIDIA компаниясымен 2 миллиард долларлық түсіністік меморандумына қол қойылды: Freedom Holding жасанды интеллект және цифрлық даму жөніндегі жаңа министрлікпен бірге 100 МВт қуатты алаңда егеменді AI хабін салуда; OpenAI мен Coursera білім беру серіктестері ретінде жарияланды. 2026 жылдың мамырында министрлік, Kazakhtelecom және эмираттық Presight компаниясы суперкомпьютер кластерін құру жөнінде келісімге келді. Маусым айында Павлодар облысында «дата-орталықтар алқабы» жарияланды: NVIDIA және Firebird компанияларымен 10 миллиард долларлық келісімдерге қол қойылды, ал алғашқы кезең 125 МВт көлемінде 5 миллиард долларға бағаланды. UBTECH компаниясының алғашқы шетелдік зауыты Алматыда салынып жатыр: адам тәрізді роботтарды құрастыру 2027 жылдың бірінші тоқсанында басталады. Мамыр айында Алatau қаласында орталық Азияда алғаш рет әуе таксилері ұшып, шамамен 300 миллион долларлық ұшақтарды сатып алу жөніндегі меморандумға американдық Joby Aviation компаниясымен қол қойылды. Соңында SKAI AI жүйесі «Самұрық-Қазына» директорлар кеңесіне енгізілді.

Осы өзгерістің экономикалық негізі айқын әрі тартымды. Қазақстан есептеу экспорты индустриясын дамыту үшін негізгі артықшылықтары – арзан энергия, қолжетімді жер және Қытай мен Еуропа арасындағы орналасу – пайдалануға тырысуда. Үкімет «дата орталықтары алқабынан» жыл сайын кемінде 3 миллиард доллар табыс түсуі мүмкін деп есептейді. Валюта түсімі әлі де мұнайға тәуелді экономика үшін бұл екінші экспорттық ағынды тез арада құруға бағытталған әрекет. Деректер орталығын екі-үш жылда салуға болады; ал зауыттарға қатысты мұны айту мүмкін емес. Екінші артықшылық – геосаяси арбитраж. Америкалық чиптер, эмираттық капитал, қытайлық роботтар: ірі державалар бір-бірін тежеп тұрған кезде Қазақстан өзінің бейтараптығын барлығына сатады. Үшінші артықшылық – «регуляторлық витрина» эффектісі. Алатау қаласында өңірдегі алғашқы әуе таксиінің сынақ ұшуы арнайы аэродинамикаға емес, рұқсат берілгендіктен жүзеге асты. Жеңілдетілген реттеуші тәсіл мұнай ұңғымасы сияқты бағалы активке айналуда. Сонымен қатар, азырақ айқын артықшылық та бар: білім беру трансфері пакеттерге кіріктірілген. Алматыдағы UBTECH зауытының қасында инженерлік-зерттеу орталығы салынып жатыр, ал NVIDIA-мен келісімге OpenAI, Coursera және америкалық университеттер де кіреді. Егер бұл талаптар тек қағаз жүзінде ғана қалмаса, ел ең көп қажет еткен нәрсені — оқыту бағдарламасын — алады.

Енді осы бір жақсы үйлестірілген жүйеде қандай мәселелер болуы мүмкін екенін қарастырайық. Біріншіден, физика. 2021 жылдың күзінен бастап Қазақстанда электр энергиясының тапшылығы байқалады: кешкі шақтардағы ең жоғары жүктеме кезінде ол 1,3 ГВт-қа дейін жетеді, ал ол олқылық Ресейден импорт арқылы жабылады. Осы жағдайға орай Жамбыл облысында бір гигаваттық деректер орталығы кампусы жарияланды. Президент Тоқаев мұндай нысанның энергия тұтынуын болат зауытының тұтынуымен салыстырды. Жаңа буындағы қуат көздері салынғанға дейін деректер орталықтарына арналған әр мегаватт қалалар мен кәсіпорындарға арналған мегаваттпен бәсекелеседі, ал осы бәсекенің шығынын электр тарифтері немесе бюджет көтереді. Екінші мәселе – сұраныс. Есептеу қуатын өндіру жеткіліксіз; оны сату қажет. Ішкі нарық шағын, ал экспорт негізгі байланыс желілерінің өткізу қабілеті мен Ресей мен Қытай арасындағы аймақта өз жұмыс жүктемелерін орналастыруға әлемдік клиенттердің дайындығымен шектеледі. Үшіншіден, келісімдердің мәртебесі. Жоғары деңгейдегі көрсеткіштердің айтарлықтай бөлігі нақты орындау мерзімдері бар міндетті шарттар емес, түсіністік меморандумдарынан тұрады. Олардың арасындағы алшақтық жылдармен өлшенеді. Міндеттемелердің ауқымы тәуекелдерге абайлы қарауды талап етеді: жарияланған 10 миллиард доллар жалғыз өзі ЖІӨ-нің шамамен 3 пайызын құрайды, ал жүктеменің бір бөлігі тікелей немесе квазимемлекеттік сектор арқылы бюджетке түседі. Төртіншіден, кадр мәселесі бар: UBTECH зауыты мен дерек орталықтарына мыңдаған инженер қажет, оларды оқыту немесе шетелден тарту керек. Бесіншіден, «көрсеткіш үшін» цифрландыру қаупі бар. SKAI мысалы айқын көрсетеді: қор өңірдегі дауыс беру құқығы бар алғашқы цифрлық директорлар кеңесі мүшесін жариялады, алайда парламент жүйенің дауыс беру құқығы жоқ екенін және соңғы заңға сәйкес жасанды интеллект мүлде құқық субъектісі саналмайтынын нақтылады. Инвесторлар қауымдастығы директорлар кеңесінің шешімдеріне шағымдану қаупі туралы ескертті; мәселе тіпті Бас прокурордың кеңсесіне шағымдану кезеңіне жетті. Заңдық негіз дайын болмай жатып технология енгізілгенде корпоративтік тәуекелдерді тек мемлекеттік компаниялар ғана емес, азшылық акционерлер де көтереді.

Жеке инвестор бұдан не түйін шығаруы керек? Шын мәнінде, «Қазақстандық AI»-ге тікелей мемлекеттік инвестициялар дерлік жоқ, ал жанама инвестициялар өте көп.

Ең айқын прокси – Freedom Holding; дәл осы компания NVIDIA-мен бірге хабты құрып жатыр. Мұны істегенде сіз негізінен Түмер Турловтың брокерлік және банктік экожүйесіне инвестиция салып жатқаныңызды, оның өзіндік шоғырлану тәуекелдері бар екенін түсіну маңызды. Жасанды интеллект опциясы қосымша жүктеме болып табылады, ал акция бағасы бір айда екі таңбалы пайызға дейін төмендеуі мүмкін. Екінші бағыт жергілікті нарықтағы инфрақұрылым пайдаланушыларын қамтиды. «Kazakhtelecom» Presight компаниясымен бір кластерге кіреді және негізгі желіні иеленеді, ол болмаса есептеу қуатын экспорттау мүмкін болмас еді.

KEGOC (Қазақстанның ұлттық электр желісі операторы — Oninvest) желіні кеңейтуге қатысты кез келген сценарийден пайда көреді: бұл реттелетін дивиденд төлейтін бизнес, бұл трендті капиталдандырудың ең консервативті жолы. Энергия өндіру де жеңімпаз, егер тарифтер жаңа сұранысты монетизациялауға мүмкіндік берсе. Kaspi мүлде басқа әңгіме; бұл құрылысқа емес, финтехте жасанды интеллекті қолдануға жасалған ставка.

Үшінші санатқа Әбу-Даби қор биржасындағы NVIDIA, UBTECH және Presight сияқты жаһандық акциялар кіреді. Мұнда салмақты тәсіл қажет: бұл компаниялар үшін Қазақстан – есептегі бір ғана жолдағы тармақ, ондық нүктеден кейінгі сан ғана. UBTECH-ті тек Алматыдағы зауыты үшін сатып алудың мәні жоқ; оны тек адам тәрізді робототехниканы активтер класы ретінде сенген жағдайда ғана сатып алған жөн.

Менің ойымша, ең қызықты төртінші нұсқа – бастапқы нарық. AIX-те инфрақұрылым операторларының облигация шығарулары мен бастапқы жария ұсыныстары (IPO) дерлік «Дерек орталықтары алқабы» мен Алатау қаласымен байланысты пайда болады. Сыртқы валютамен номиналданған инфрақұрылымдық қарыз – толық меншіктік тәуекелге бармай-ақ құрылысқа қатысудың бір жолы. Адамдар жиі нақты Алatau City қаласындағы жылжымайтын мүлік туралы сұрайды. Бұл оқиғаның ең спекулятивті жағы: қала қазіргі уақытта негізінен бас жоспарда қағаз жүзінде ғана бар, ликвидтілік жоқ және уақыттық көкжиегі он жылды құрайды. Мұндай сатып алу инвестициядан гөрі лотерея билетіне ұқсайды.

Практикалық ережелер қарапайым. Мұндай инвестициялардың портфелдегі үлесі венчурлік капиталға ұқсайды – басқаша айтқанда, бес жылға байлап қойсаңыз да өкінбейтіндей. Теңгемен байланысты валюталық тәуекел әлі де өте жоғары. Ал ең бастысы – баспасөз хабарламаларына емес, фактілерге сеніп, оларға сүйену керек.

Мен үш көрсеткішке назар аударар едім: меморандумдар электр энергиясын жеткізуге міндетті шарттар мен келісімдерге айналып жатқанына; чиптердің нақты жеткізілуі – оларға АҚШ-тың экспорттық лицензиялары қажет – жүзеге асып жатқанына; есептеу қызметтері бойынша алғашқы экспорттық келісімшарттар жүзеге асты ма. Қазақстандағы стратегияның өзі ақылға қонымды: ештеңе салмай қою, сөзсіз, шикізатқа негізделген экономикада қалумен тең болар еді. Бірақ қол қойылған қағаз бен іске қосылған гигаватттық кампус арасында жылдар бойы жалғасқан құрылыс пен жаңа электр станциялары тұр. Осы сценарийде инвесторлар шыдамдылық танытқаны және нақты істер мен презентацияларды айыра білгені үшін сыйақы алады. Әрине, бұл жеке инвестициялық кеңес емес.