Трамптың «қарыз бомбасы», ЖИ және дипломға «сыйлықақы»: экономистер блогынан
АҚШ-тың Тәуелсіздік күні, 4 шілдеде президент Дональд Трамп «Үлкен әрі керемет» заңына қол қойды. Көптеген экономистер бұл құжатты мемлекеттік қарыз бен бюджет тапшылығын күшейтеді деп сынап жатқанымен, жақсы нәтиже күтетіндер де бар. Тағы бір маңызды тақырып — жасанды интеллект және оның еңбек нарығына әсері. Бірнеше ірі компания басшылары ЖИ дамуы миллиондаған адамның жұмыссыз қалуына әкелуі мүмкін деп болжам жасады. Негізінде бұл шынымен солай бола ма?
«Үлкен әрі керемет» заңының салдары
АҚШ президенті Дональд Трамп қол қойған «Үлкен әрі керемет» заңының (One Big Beautiful Bill Act, OBBBA) мәні — салықты айтарлықтай азайтып, бюджет шығындарын қайта қарау.
АҚШ Конгресінің Бюджет басқармасының (CBO) бағалауынша, бұл заң алдағы 10 жылда бюджет тапшылығын $3,36 трлн-ға көбейтеді. Егер қарыз бойынша төленетін өсімдерді қоссақ, тапшылық $4,1 трлн-нан асады. Ал Ақ үй заңдағы салықтарды төмендету экономикаға серпін беріп, бюджетке қосымша түсімдер әкеледі және тапшылықты жабады деп санайды. Трамп әкімшілігінің болжамынша, керісінше, тапшылық $2 трлн-ға дейін азаяды.
Алайда көптеген экономистер бұл құжатты әлі дауыс берілмей тұрып-ақ сынаған, қазір де сын айтып жүр. Олардың басты уәжі — заң денсаулық сақтау саласына бөлінетін қаржыны қысқартады, табысы төмен америкалықтардың жағдайын қиындатады және экономикалық өсім бойынша шектен тыс оптимистік болжамдарға сүйенеді. Трамптың қатал сыншысы, Нобель сыйлығының иегері Пол Кругман бұл заңды «қарыз бомбасына» теңеп, оның «қияли» болжамдарға негізделгенін айтты. Ол 2011 жылы бюджетті арттыруды неге қолдағанын былай түсіндірді: «Америкаға 2008 жылғы қаржы дағдарысынан кейін қалпына келу үшін бұл қажет болды. Бірақ сол кезде елді жауапты адамдар басқарып, бізге де қиындық болмаған».
Питерсон халықаралық экономика институтының аға ғылыми қызметкері Кимберли Клаусингтің айтуынша, OBBBA қабылданғаннан кейін мемлекеттік қарыздың ЖІӨ-ге қатынасы 2034 жылға қарай қазіргі заң бойынша болжанған 117%-дан 130%-ға дейін өседі, ал бұл облигация нарығында пайыздық мөлшерлемелердің жоғарылауына әкеледі, деп жазады Кимберли Клаусинг, Питерсон халықаралық экономика институтының аға ғылыми қызметкері.
Кимберли Клаусингтің айтуынша, жаңа заң көпшіліктің шығындарын арттырады: тек ең бай 10% ғана ұтады, ал халықтың 80%-ы әлеуметтік қолдаудың қысқаруынан және Трамптың кедендік баждарынан салықтық жеңілдіктердің пайдасын сезінбейді. Бұл Йель университетінің зерттеуінде де дәлелденген: ең кедей 20%-дың табысы 2,9% (шамамен жылына $700) төмендейді, ал байлардікі 1,9% ($30 мыңға дейін) өседі.
Трамп республикашыл президенттердің салықты азайту дәстүрін жалғастырып отыр: Джордж Буш мұны 2001 жылы, ал Трамптың өзі 2017 жылы жасаған, деп жазды Bloomberg-тің бұрынғы шолушысы Ноа Смит. Бірақ тәжірибе көрсеткендей, Рейганнан бері ешбір ірі салық қысқарту өзін-өзі ақтамаған. Смиттің айтуынша, егер саясаткерлер тапшылықты арттырып, байларға жеңілдіктер жасай берсе, АҚШ үкіметінің төлем қабілетіне сенім жоғалуы мүмкін. «Қашан болатынын нақты білмейміз, бірақ инвесторлар бюджет жауапсыздығын мәңгілікке көтермейді», — деп жазды ол блогында.
Алайда «Үлкен әрі керемет» заңды сынаушылардың көпшілігі бюджет тапшылығын азайту үшін нақты қандай шығындарды қысқарту керегін ұсынбай отыр, дейді Marginal Revolution блогының авторы және Джордж Мейсон университетінің профессоры Тайлер Коуэн. Ол ең алдымен байлар мен егде жастағы адамдарға арналған денсаулық сақтау шығындарын азайтуды, сондай-ақ Трамп алып тастаған шайпұл мен артық жұмыс уақытына салықты қайтаруды ұсынады.
Ұзақ мерзімде іскерлік белсенділіктің артуынан шамамен $900 млрд инвестиция түсуі мүмкін, бірақ бұл салықтарды төмендетуден болатын шығынның тек 20%-ын ғана өтейді, деп жазады Адам Мишель, Катон институтының салық саясаты бойынша зерттеу директоры. Ол заңдағы оң өзгеріс ретінде «жасыл» энергетикаға арналған тиімсіз $517 млрд-тық субсидиялар мен жеңілдіктердің күшін жоюды атайды. Оның пікірінше, бұл субсидиялар нарықты бұрмалап, бизнес пен тұтынушыларды шынайы пайда мен шығынға емес, жасанды ынталандыруға сүйеніп шешім қабылдауға мәжбүрлейді.
ЖИ университет түлектерінің жұмыс орындарын тартып алуда
Соңғы жылдары жасанды интеллект адамдардың жұмысын тартып алады деп ерінбеген адамның бәрі болжады. Осы аптада бірден бірнеше ірі компанияның басшылары осы тақырыпта пікір білдірді. Мысалы, Anthropic компаниясының басшысы Дарио Амодей ЖИ «ақ жағалылар» арасында бастапқы деңгейдегі қызметтердің 50%-ын жойып жіберуі мүмкін деді. Ал Ford компаниясының бас директоры Джим Фарли тіпті барлық кеңсе қызметкерлерінің жартысын ЖИ алмастыруы мүмкін екенін айтты.
Алайда мұндай болжамдарға сын көзбен қарау керек, дейді Халықаралық құқық және экономика орталығының бас экономисі Брайан Альбрехт. Оның ойынша, басты сұрақ — ЖИ еңбек нарығындағы сұраныс пен ұсыныстың құрылымын және жалақы теңсіздігін қалай өзгертеді?
Тарихта жоғары білім университет түлектеріне еңбек нарығында артықшылық беретін. Бұл «диплом үшін сыйлықақы» ретінде көрінетін: жоғары білімі барлардың табысы орта білімі барлардан көбірек болды.
Бұл премия мамандарға деген сұраныс пен ұсынысқа байланысты өзгеріп отырды. Мысалы, 1970-жылдары бэби-бумерлер диплом алып, еңбек нарығына көптеп шыққанда, ұсыныс сұраныстан жылдам өсіп, диплом үшін сыйлықақы азайған. Ал 1980-жылдары түлектер санының өсуі баяулап, компьютерлендіру сұранысты арттырғандықтан, сыйлықақы қайта өсті.
Бірақ қазір жағдай өзгере бастады: бұрын технологиялар көбіне аз жалақы алатын қызметкерлерді алмастыратын, ал қазір ЖИ бакалавр немесе магистр атқаратын тапсырмаларды да орындай алады. Екінші жағынан, ЖИ мектеп түлектеріне бұрын тек дипломы бар адам жасай алатын жұмыстарды — есептер жазу, кестелерді талдау, кодтау — орындауға мүмкіндік береді. Нәтижесінде, диплом үшін сыйлықақының төмендеуі мүмкін, дейді Альбрехт.
