FORO инвестициялық парадоксы: стратегия қақпанға айналғанда

«Ақшам таусылып қалса не істеуім керек?» — бұл сұрақ өмірінде кем дегенде бір рет әр адамның ойына келген болар. Ал егер сіз оны үнемі бастан өткерсеңіз ше? Бұл тек «қаржылық мазасыздық» қана емес, балалық шақтағы тәжірибелерге негізделген және тіршілікті сақтауды қамтамасыз етуге арналған терең психологиялық механизм. Ол тым қарқынды әрі үздіксіз жұмыс істегенде оны FORO – «қаражатым таусылып қалады деген қорқыныш» деп атайды. Ол тіпті бай адамдарды да жай ғана өмір сүруге мәжбүрлеп, өмірдің қуаныштарынан бас тартуға итермелейді. Неліктен бұл орын алады және инвесторлар бұған не істей алады?

«FORO» терминін зейнетақы жинақтары үшін әйгілі«4 пайыздық ереже»авторы, қаржылық менеджер Уильям Бенген енгізді. Ол есептегендей, егер сіз зейнетақы жинақтарыңыздың жыл сайын дәл 4 пайызын алып, оны инфляцияға жыл сайын түзете отырып отырсаңыз, ақшаңыз 30 жылға дейін жетеді.

Бенген сондай-ақ бір парадокске назар аударды: жайлы өмір сүруге жеткілікті қаражат жинаған көптеген адамдар ақшалары таусылып қалады деп қорқып, үнемшілдікпен өмір сүруді жалғастырады. Кейбір елдерде бұл кейде шектен тыс болады: сақтандыру компаниясы Allianz Life-тың 2025 жылғы деректері бойынша америкалықтардың 64 пайызы ақшалары таусылып қалудан өлуден гөрі қатты қорқады. Бұл қорқыныш айқын түрде иррационалды, бірақ ол олардың мінез-құлқын анықтайды.

Психоаналитикалық тұрғыдан алғанда, FORO жетіспеушілік сезімінен туындайды — балалық шақта немесе дағдарыс кезеңдерінде болған өмірлік маңызды тәжірибенің жоқтығы. Бұл материалдық тапшылыққа да, ең алдымен — адамға қамқорлық көрсететіндердің эмоционалдық тапшылығына да қатысты болуы мүмкін. Негізгі себеп — созылмалы тапшылық атмосферасы, онда адамның өзін-өзі қабылдауы әлі қалыптаспаған және осы тапшылықтың өзі оның дамуына әсер етеді.

Когнитивтік-мінез-құлық психологиясының тұрғысынан мұндай тәжірибелер көмексіздікке, өз бетінше шеше алмауға, кейде өзін-өзі бағасыз немесе тартымсыз деп санауға әкелетін терең бойға сіңген сенімдерді қалыптастырады. Тіпті жағдай өзгеріп, тұрақты табыс, жинақ және тіпті инвестициялар пайда болса да, ой әдеттегідей жұмыс істеуін жалғастырады. Адам өткен шақта өмір сүріп, ешқашан келмеуі мүмкін болашақтан қорқады: ми ең нашар сценарийді – мысалы, ауру, жұмыстан айырылу немесе нарық құлдырауын – модельдеп, оны шын мәнінде болып жатқандай қабылдайды. Осы жағдайда қатаң бақыланатын бюджет пен минималды шығындар өміріңді бақылауда ұстап отырғандай иллюзия тудырады, ал үнемшілдік адамның өзіндік болмысының бір бөлігіне айналады.

Мұнда тиынның екінші жағы айқын көрінеді — ашкөздік, яғни «мен көбірек алғым келеді», ал FORO — «менде жеткіліксіз болады деп қорқамын». Классикалық психоанализ ашкөздікті ішкі бос кеңістікті сыртқы заттармен толтыруға бағытталған әрекет ретінде қарастырады: тереңде адам өзінде бір нәрсенің жетіспейтінін сезеді — махаббат, қауіпсіздік, мойындалу — және оны ақша, мүлік немесе билік жинау арқылы өтеуге тырысады.

Экзистенциалдық психологтар, мысалы Ирвин Ялом мен Ролло Мэй, ашкөздікке қатысты ойларын одан әрі тереңдете отырып, оны өлімді жинақтау арқылы жеңуге бағытталған әрекет ретінде қарастырады: «Егер менің ресурстарым жеткілікті болса, мен өлімге қарсы тұра аламын».

Нейрофизиологиялық тұрғыдан алғанда, FORO физикалық қауіп секілді мидың сол аймақтарын қоздырады — амигдала ақша жетіспеушілігі туралы ойға өмірге нақты қауіп сезіміне реакция жасайтыны сияқты дәл солай жауап береді. Басқаша айтқанда, жеке түсіндірулердің иллюзиясы да дененің өзі арқылы күшейеді. Нәтижесінде адам шешім қабылдағанда толық объективті фактілерді теңдестірілген түрде бағалаудың орнына қорқыныш күйінде әрекет етеді.

Бірінші қадам – мәселенің бар екенін мойындау және «менің қорқынышым менің нақты жағдайымды көрсетпейді» деп түсіну. Бұл тәуекелдерді елемеу дегенді білдірмейді – бұл оларды өз сезімдеріңізге емес, шындыққа сәйкес бағалау дегенді білдіреді.

Екінші қадам – ережелеріңізді қайта қарау. Әрбір терең бойға сіңген сенімнің артында – немесе қасында – шартты ережелер жатады. Әркімнің өз шартты ережелері болуы мүмкін, бірақ FORO-ға тән адам үшін олардың мәні мынадай: «Егер мен әрбір еуроны үнемдемесем, ештеңе қалмайды» немесе «Егер мен өзіме тым көп жұмсауға рұқсат етсем, ол жауапсыздық болар».

Автоматты түрде шектеуге және осындай ережелерге сүйенудің орнына өзіңізге мына сұрақты қойыңыз: «Бұл сатып алу қазіргі өмірімді жақсарта ма, әлде ләззат алуды кейінге шегеру ғана ма?». Кейде жауап «жоқ» болады, және бұл қалыпты. Ал кейде жауап «иә» болады, сол кезде сатып алу орынды.

Үшінші тәсіл – екі-үш жылға жететіндей жеткілікті қаражаты бар бөлек «апаттық қор» және екінші «күнделікті шығындар қорын» құру. Бұл кінә сезімінсіз жұмсауға мүмкіндік беретін психологиялық айла.

Бенген айтқандай: «Адамдар жылдар бойы үнемдеп, құрбандықтарға барды. Олар соның бәрінен барынша пайда алуы тиіс». Бұл тек өміріңді толыққанды өткізгенде ғана мүмкін.