Оптимизм тұзағы: Говард Маркс нарықтың «көпіршік» туралы қателігі жайлы
Инвесторлар «нарық қызып кетті ме, жоқ па?» деп сұрамауы керек, деп жазады Oaktree Capital компаниясының негізін қалаушы Говард Маркс өзінің жаңа жазбасында Is It a Bubble?. Оның ойынша бұған нақты жауап іздеудің орнына, нарықтың «қызып кетуін» тарихи тұрғыдан қажетті кезең ретінде қабылдаған дұрыс. Маркстың айтуынша спекулятивті көпіршік — болашақ инфрақұрылымды қаржыландыратын жалғыз жол. Бұл үшін инвесторлар өз ақшасынан айырылуы да мүмкін.
Манияның анатомиясы: жаңалық сақтықты неге жояды
Маркс «нарықта көпіршік бар ма?» деген сұрақтың өзі қате деп жазады. Инвесторлар көпіршікті жүйенің бұзылуы деп қабылдайды, бірақ Маркс мұны жаңалыққа табиғи реакция деп санайды.
«Тарихи деректер болмағандықтан, инвесторлардың қиялын ештеңе тежемейді. Жаңа технологияның болашағы шексіз болып көрінеді, — дейді ол. — Сол себепті активтердің бағасы бұрын-соңды болмаған деңгейге дейін көтерілуі мүмкін».
Барлық көпіршіктер бір сценариймен жүреді:
революциялық технология → алғашқы инвесторлардың үлкен табысы → кейінгі инвесторлардың қызғаныш пен «қалып қалу» қорқынышымен жаппай кіруі → тәуекелдерді елемеу.
Маркстың сөзімен:
«Нарықтың жады қысқа. Қауіптен сақтану мен ақылға салу — байып қалу арманына қарсы тұра алмайды».
Қазіргі ИИ да дәл сол сценарийді қайталап келеді: егер қызығушылық көпіршікке әкелмесе, бұл тарихи заңдылықтың бұзылуы болар еді.
Қазір ЖИ нарығында не болып жатыр
Маркс бүгінгі ИИ нарығын сипаттайтын бірнеше белгіні атап өтеді.
ЖИ әсері ауқымды: S&P 500 индексіндегі өсімнің 75%-ы және компаниялардың капзатраттарының 90%-ы осы салаға тиесілі. Nvidia-ның 26 жылда 8000 есеге өсуі инвесторлардың қиялын одан сайын қоздырды.
Бірақ Марксты өсу қарқыны емес, бұл ақшаның сапасы алаңдатады. Ол қазіргі жағдайды дотком дәуіріндегі күмәнді схемаларға ұқсатады.
Бірқатар технологиялық гиганттар OpenAI сияқты стартаптарға миллиардтап ақша құяды, ал олар осы ақшаны қайта сол инвесторларға бұлтты серверлер үшін төлеп береді. OpenAI қазірдің өзінде $1,4 трлн көлемінде міндеттеме алған.
Маркстың сұрағы:
Кремний алқабында «мәңгілік қозғалтқышты» ойлап тауып, жоқ жерден табыс жасап жатқан жоқ па?
Тағы бір қауіп — құралдардың тез ескеруі: қымбат чиптер өзін ақтап үлгере ме?
ИИ индустриясы — дайын өнім емес. Ол «ұшақтың аспанда тұрып құрастырылуы» сияқты. Компаниялар AGI жасау үшін триллиондап ақша жұмсайды, бірақ оны қалай монетизациялауды әлі білмейді.
Ескі моделдер жұмыс істемейді: ЖИ — бөтелкеден шыққан жын
ЖИ болашағын бағалау мүмкін емес, дейді Маркс. «Жын бөтелкеден шықты, енді қайтпайды».
Технологияның жылдамдығы кез келген болжамдық модельді жарамсыз етеді. Программалаудың өзі бір жылда көмекші деңгейден әлемдік деңгейге жетті.
Oaktree сарапшылары:
«Бүгінгі қолдану ертеңгі қолдануға ұқсамауы мүмкін. Бір-екі жылда ЖИ 10–100 есе көп нәрсе істей алады» дейді.
Сондықтан инфрақұрылым қажеттілігін есептеу мүмкін емес — барлық айнымалы белгісіз.
«Мински сәті»: қарыз қауіпті кезеңге жеткенде
Егер ЖИ-ға қаржы тек инвесторлардың өз ақшасы арқылы келсе, бұл соншалықты қауіпті болмас еді. Бірақ қарыз өсіп жатыр.
Маркстың пікірінше нарық «Мински сәтіне» жақындап қалды — бұл кезде жақсы жобалар таусылады, бірақ кредит беру тоқтамайды. Капитал маргиналды, қауіпті жобаларға ағады.
Маркс Enron-ға ұқсас белгілерді көреді:
жасырын қарыздар, бір стартаптың екінші стартаптан жабдық сатып алу үшін қарыз алуы сияқты схемалар.
Oaktree-дің Боб О’Лири қарыздың неге қауіпті екенін түсіндіреді:
акционерлер 10 компанияға ақша салып, біреуінен 1000 есе пайда көріп шығынды өтейді.
Ал кредиторларға бұл логика жүрмейді — біреу қайтармаса, қарыз күйіп кетеді.
Сондықтан Маркс:
«Тәуекел — қалыпты. Ал таза болжамға ақша беру — құмар ойын» дейді.
«Өз дәуірінің Nvidia-сы»: көпіршікке сенудің психологиясы
Маркс қазіргі ИИ бумын 1920-жылдармен салыстырады. Радио мен авиация да әлемді өзгертті, бірақ инвесторлар 90% капиталын жоғалтты, өйткені өзгеріс жылдамдығын асыра бағалады.
Дегенмен, бүгінгі нарықтың бір артықшылығы бар:
қазіргі ИИ көшбасшылары нақты ақша табуда.
Мысалы: Anthropic — табыс 10 есе өсті. Cursor — $1 млн-нан $100 млн-ға серпінді өсті.
Сонымен бірге Microsoft пен басқа да алпауыттардың бағалау коэффициенттері дотком дәуіріндегі деңгейден төмен.
Пайдалы жарылыс: көпіршіктер неге қажет
Маркс көпіршіктерді екіге бөледі: Қарапайым көпіршіктер — 2008 сияқты, тек ақшаны күйдіреді. Инфлексиялық көпіршіктер — технологиялық революцияларды қаржыландырады.
ЖИ соның екінші түрі.
Иррационалды энтузиазм болашақ инфрақұрылымды салады.
Көп инвесторлар ақша жоғалтады, бірақ қоғам мен технология алға жылжиды. «Бастысы — осы прогресстің пеші болып кетпеу», дейді Маркс.
«Сенетіндер үшін»: соңғы диагноз және стратегия
Маркс нарықты «иррационалды оптимизм» жайлағанын мойындайды. Бірақ оның шегін дәл кезінде анықтау мүмкін емес. «Қазіргі энтузиазм шектен шықты ма — мұны жылдар өткен соң ғана білеміз» дейді ол.
Инвесторлар жиі айтатын «бұл жолы бәрі басқаша» деген сенім қауіпті. Маркс бұл сенімді дінге теңейді: «Сенетіндерге дәлелдің керегі жоқ, сенбейтіндерге дәлел мүмкін емес».
Инвестор алдында дилемма бар: нарықтан толық шығу — революцияны өткізіп алу, бәрін салу — қатты тәуекел.
Маркстың кеңесі:
сақтық, талғампаздық және мұқият таңдау.
P.S. Марксты шын мәнінде не алаңдатады
Нарық ИИ арқылы компаниялардың тиімділігі артты деп қуанады.
Ал Маркс — керісінше, макроэкономикалық тұйық жолды көреді.
ЖИ — еңбек үнемдейтін құрал. Егер экономикаға аз адам керек болса, онда өндірілген тауарды кім тұтынады?
Маркстың айтуынша, автоматизация тек қол жұмысына емес, жас мамандар орындайтын бастапқы интеллектуалды міндеттерге де қауіп төндіреді. Бұл кәсіби кадрлардың болашағына әсер етеді.
«Бүгінгі барлық адамдардың жұмысын ЖИ-мен қатар атқара алатын әлемді елестету қиын», дейді ол.
Бұл әлеуметтік жарылысқа әкелуі мүмкін — S&P 500 құлдырауынан да қауіпті.
Дегенмен, Маркс бір үміт көреді:
2035 жылға дейін 16 млн бэби-бумер зейнетке шығады, сондықтан ИИ бұл кадр тапшылығын толықтыра алуы мүмкін.
