Блогтардағы бастысы: тазалаушы рецессия, ЕО «базукасы», Қытайдан келген «қара аққу»
АҚШ тарифтік соғысы американ экономикасын сауықтыра ала ма, Еуроодақ Штаттарға қарсы өзінің «базукасын» қолдана ма, ал Қытай билігі күрт девальвацияға барса не болады — осы аптада экономистер блогтарында не жазды.
Рецессия экономиканы шынымен сауықтыра ма?
Инвесторлар алдағы экономикалық дағдарысқа алаңдай бастаған сәтте рецессияның пайдалы болуы мүмкін деген пікірлер қайта талқылана бастады. Бұл рецессия экономикаға ұзақ мерзімді перспективада оң әсер етеді деген идея, деп жазады Халықаралық құқық және экономика орталығының бас экономисі Брайан Альбрехт.
Бұл – ежелгі көзқарас, алғаш рет австриялық экономист Йозеф Шумпетердің «шығармашылық күйреу» теориясынан бастау алады. «Экономиканы тазарту» гипотезасына (cleansing hypothesis) сәйкес, рецессия нарықтан тиімсіз компанияларды ығыстырып шығарады, еңбек пен инвестициялық ресурстарды босатып, оларды өнімдірек кәсіпорындарға бағыттауға көмектеседі. Нәтижесінде экономика рецессиядан кейін тиімдірек болады.
Алайда Альбрехт рецессия экономикаға кері әсер етуі де мүмкін дейді. Мысалы, 2002 жылы экономист Гади Барлеви рецессия кезінде жұмысшылар өнімсіз кәсіпорындарда да орындарынан айырылып қалмау үшін жұмысын тастамайтынын дәлелдеген. Сонымен қатар, кредиттерге қолжетімділік шектелетіндіктен, инновациялық және табысты компаниялардың өзі кеңейе алмайды.
Фостер, Грим және Халтивангер есімді экономистер 1980-жылдардан 2011 жылға дейінгі рецессиялар дерегін талдап, 2007 жылға дейін «тазарту» эффектісі болғанын, ал 2008 жылғы қаржы дағдарысы мүлдем өзгеше болғанын анықтады. Қаржылық соққыдан тіпті тиімді компаниялар да жұмыс күшін тарта алмай, кеңейе алмаған.
Альбрехттің ойынша, қазіргі АҚШ-тың сауда саясаты «тазарту» әсерін бере алмайды. Бұған дейін мұндай жағдайлар нарықтың сыртқы шоктарға бейімделуінен туындаған, ал қазіргі саясат тек ресурстарды саясатқа бейімдеп қайта бөлумен айналысады.
ЕО «базукасын» АҚШ-қа қарсы қолдана ала ма?
АҚШ жауапты баж салықтарын үш айға тоқтатқан соң, Еуроодақ та өз шараларын кейінге шегерді. Қос тарап жаңа сауда тәртібі туралы келіссөздер жүргізіп жатыр, бірақ әзірге нәтиже жоқ. Егер АҚШ сауда соғысын жалғастырса, ЕО-да «қарымта беретін» құрал бар, деп жазады Сесилия Мальмстрём, Петерсон институтының аға ғылыми қызметкері.
Егер жағдай ушығатын болса, ЕО «сауда және инвестициялық қысымға» қарсы жаңа қаруы — «Қарсы қысымға қарсы құралды» (Anti-Coercion Instrument, ACI), яғни «ЕО базукасын» қолдана алады. Бұл құрал үшінші елдің Еуроодаққа қысым көрсету үшін сауда шектеулерін қолданған жағдайда іске қосылады.
Қарсы шаралар қатарында америкалық тауарлар мен қызметтерге шектеу, инвестицияларға тыйым, мемлекеттік сатып алуға қатысуды шектеу және импорттық өнімдерге санитарлық талаптарды қатаңдату қарастырылған.
Бұл механизм Литва мен Қытай арасындағы шиеленістен кейін жасалған болатын. 2021 жылы Литва Тайваньмен қатынасты жақсартқанда, Қытай оған қарсы сауда шектеулерін енгізді.
Дегенмен, бұл құрал әлі ешқашан қолданылған жоқ. Алдымен Еурокомиссия ресми тергеу жүргізіп, қысым фактісін анықтауы керек.
Мальмстрём бұл құрал ЕО үшін үлкен саяси тетік болғанымен, оны қолдану еуропалық азаматтар мен бизнесті де қиын жағдайға ұшыратуы мүмкін екенін ескертеді. Себебі Еуропа АҚШ-тың цифрлық қызметтеріне тәуелді.
«Күлкілісі сол, Қытайдың қысымына қарсы ойлап табылған құрал алғаш рет АҚШ-қа қарсы қолданылуы мүмкін», – деп жазады ол.
Юань девальвациясы — шынайы «қара аққу»
Қытай мен АҚШ арасындағы сауда соғысы ушығып тұрған тұста юаньнің бағамы төмендей бастады. Бұл Пекин валюта курсына бақылауды жеңілдеткен болуы мүмкін деген болжам тудырды.
Брукингс институтының аға ғылыми қызметкері Робин Брукс мұндай әрекет жаһандық қаржы жүйесіне үлкен қауіп төндіретінін айтады. Әзірге юаньнің долларға шаққандағы әлсіреуі 0,5% ғана, бірақ бұл әлсіреу АҚШ-қа нақты белгі болуы мүмкін.
Юаньді әлсірету – Қытай экспортының бәсекеге қабілеттілігін арттырудың бір жолы. 2015 жылы Қытай үш мәрте девальвация жүргізіп, юань 3% төмендеген. Бұл әлемдік нарықтарды дүр сілкіндірді: қор нарықтары құлдырап, инвесторлар дамушы елдерден капиталын алып кетті. Ал 2018 жылы сауда соғысы басталғанда, юань тағы да 10% девальвацияланды.
Barclays-тың бағалауынша егер АҚШ Қытайға қарсы барлық жоспарланған баж салықтарын енгізсе, юань 2025 жылы тағы 20%-ға әлсіреуі мүмкін. Бұл – әлемдік нарық үшін аса қауіпті сценарий.
