Дәуірлік шу ма, әлде серпіліс пе: кванттық ЖЖ-дан табыс табатын уақыт келді ме?
Кванттық компьютерлер медицина, материалтану, ұялы байланыс пен энергетикалық жүйелерді басқару сияқты күрделі салаларды түбегейлі өзгерте алады. Ең бастысы — криптография саласында төңкеріс жасау мүмкіндігі де бар. Quantum Insider порталының мәліметінше 2025 жылдың екінші тоқсанында венчурлық инвесторлар бұл технологияға өткен жылмен салыстырғанда 50% артық қаржы құйған. Мұның бір себебі — көптеген компаниялар кванттық компьютерлерді жасанды жады (ЖЖ) саласында қолдану мүмкіндігін зерттей бастағаны болса керек.
Ал егер бұл екі технологияны біріктірсек, не болады? Бұл шынайы ғылыми серпіліс пе, әлде «көбейген шу» ма?
Ұстатпайтын кванттар
Бұрын да жазғанымдай, кванттық компьютерлер — бұл түбегейлі жаңа типтегі есептеу құрылғылары. Олар дәстүрлі компьютерлерден өзгеше — есептеулер үшін кванттық механика заңдарын қолданады.
Классикалық компьютер чипі миллиардтаған транзистордан тұрады. Әрқайсысы қосулы (1) немесе сөнулі (0) күйде болады — бұл ақпараттың негізгі бірлігі, бит. Ал кванттық компьютер атомдар немесе фотондар сияқты субатомдық бөлшектерді пайдаланады. Олар кванттық байланыс орнатып, кубиттер деп аталатын құрылымдар түзеді.
Кубит суперпозиция деп аталатын кванттық құбылыстың арқасында 0 мен 1 арасында шексіз мәнге ие бола алады. Оны ауада айналып тұрған тиынмен салыстыруға болады — жерге түспейінше, ол не «елтаңба», не «жазу» емес, тек бір ықтималдық. Кубиттер саны көбейген сайын жүйедегі ақпарат көлемі экспоненциалды өседі.
«Классикалық компьютерге 2048-биттік санды жай көбейткіштерге жіктеу үшін миллиондаған жыл керек болар еді. Ал кубиттер бұл есепті бірнеше минутта шешеді», — дейді Microsoft.
Бірақ бір үлкен мәселе бар — кубиттер өте әлсіз. Олар кванттық байланыстарын оңай жоғалтады, бұл есептеу кезінде қателерге алып келеді. Қазір әлемнің үздік ғалымдары осы қателерді азайтып, кубиттерді тұрақты жүйеге біріктіру жолын іздеуде.
IBM 2023 жылы 1121 кубиттен тұратын Condor кванттық чипін таныстырды. Ал Atom Computing 2024 жылы «1200 кубиттен астам» деп мәлімдеген AC1000 жүйесін ұсынды.
Алайда тек сан емес, сапа да маңызды. Google 2024 жылдың соңында шығарған 105 кубиттік Willow чипін «өз класының үздігі» деп сипаттады — басты назар қателіктерді азайтуда.
2025 жылдың қаңтарында Microsoft өз кезегінде Majorana атты жаңа чипті жариялады. Онда небәрі 8 ерекше «топологиялық» кубит бар, бірақ олар анағұрлым сенімді және басқаруға жеңіл. Компания бұл чип 1 миллион кубитті бір жүйеге біріктірудің жолын ашуы мүмкін дейді.
Кванттық компьютерлер туралы оқығанда бірден көзге түсетін жайт — екі түрлі тәсіл бар. Google, Microsoft және IBM сынды алыптар бұл технология туралы әлі де келешекке бағытталған көзқараспен қарайды. IBM-нің даму картасы, мысалы, 2033 жылдан әрі асып кетеді.
Сонымен қатар, қазіргі кезде өз кванттық ЖИ шешімдерін жасап, клиенттерге коммерциялық өнім ұсынып жатырмыз дейтін стартаптар да жеткілікті. Ең қызығы — инвесторлар оларға сеніп отырған сияқты.
Инвестициялық толқын
McKinsey-дің мәліметінше 2024 жылы кванттық технологиялар саласындағы стартаптарға салынған инвестиция көлемі 2023 жылмен салыстырғанда 50%-ға өсіп, $2 млрд-қа жеткен.
2025 жылдың екінші тоқсанында бұл үрдіс жалғасты. Quantum Insider деректеріне сәйкес $1,16 млрд көлемінде инвестиция тартылған — бұл да 50% өсім.
Алайда бұл көлем жасанды интеллект саласындағы инвестициялармен салыстырғанда болмашы ғана. Crunchbase мәліметтері бойынша 2025 жылдың алғашқы тоқсанында ЖЖ жобаларына $114 млрд, ал екінші тоқсанда тағы $82 млрд құйылған.
Егер кванттық компьютерлер жылдам, ал ЖЖ — есептеу қуаты артқан сайын тиімдірек болса, екі технологияны біріктіру идеясы қисынды көрінеді.
«Кванттық есептеу мен жасанды интеллект сияқты жиі талқыланатын тағы екі тақырып бар ма екен? Ірі корпорациялардың зерттеу топтары, стартап құрған ғалымдар, мемлекеттік және жеке инвесторлар, CEO-лар, сарапшылар, биржа талдаушылары мен TikTok комментаторларына дейін — бұл салалар әлем бойынша миллиондаған адамның қиялын жаулап алды», — деп жазады Боб Сьютор, IBM-нің бұрынғы қызметкері, Dancing with Qubits кітабының авторы.
Стартаптар және стратегиялық қимылдар
SandboxAQ — бастапқыда Google-дың еншілес құрылымы ретінде құрылған, кейін 2022 жылы жеке стартапқа айналған кванттық ЖЖ компаниясы. Оның директорлар кеңесінің төрағасы — Google-дың бұрынғы CEO-сы Эрик Шмидт.
«Әлем кванттық революцияның үшінші кезеңіне енді, ал ЖЖ + квант бағдарламалық қамтамасыз ету бизнес пен ғылымдағы күрделі міндеттерді шешеді», — дейді компания.
2024 жылдың желтоқсанында израильдік Quantum Machines және америкалық Rigetti ЖЖ арқылы кванттық компьютерді калибрлеудің сәтті өткенін мәлімдеді.
2025 жылдың ақпанында Quantinuum компаниясы генеративті кванттық ЖЖ платформасы — Gen QAI-дің таныстырылымын жасады. Ол кванттық компьютер арқылы жасалған мәліметтерге негізделіп, ЖЖ-ды оқытуды мақсат етеді. Қолдану аясы кең: жаңа дәрі-дәрмек жасаудан бастап, қаржы нарығын болжау мен логистиканы нақты уақыт режимінде оңтайландыруға дейінгі қызметтерді қамтиды.
Тамыз айының басында D-Wave компаниясы кванттық ЖЖ дамыту үшін арналған жаңа құралдар жиынтығын шығарды.
Инвестициялар легі де тоқтамай отыр, SandboxAQ 2025 жылдың сәуірінде $150 млн тартты (Nvidia мен BNP Paribas та үлес қосты), жалпы бағасы $5,75 млрд-ты құрады.
Quantinuum-ның құны $10 млрд деңгейінде бағаланып, бірнеше жүз миллион долларлық жаңа инвестиция бойынша келіссөздер жүргізуде.
Rigetti мен D-Wave — биржада тіркелген компаниялар. 2024 жылдан бері олардың акциялары тиісінше 1742% және 1462% өскен. D-Wave шілденің басында $400 млн көлемінде акцияларды сәтті сатқанын хабарлады.
Кванттық сиқыр: алдау ма, әлде мүмкіндік пе?
Бәрі тамаша сияқты. Алайда сол D-Wave компаниясының 2025 жылдың екінші тоқсанындағы нақты көрсеткіштеріне назар аударайық. Түсім — $3,1 млн ғана. Ал таза шығын болса $167,3 млн.
Сәуір айында D-Wave-ке қатысты Kerrisdale Capital зерттеуі шықты. Бұл — акциялардың құлдырауына бәс тігетін хедж-қор, бірақ әр қадамын мұқият түсіндіреді.
Олардың айтуынша D-Wave-тің акция құны 2026 жылы күтілетін табыстан 57 есе көп, бұл — қолда бар өнімдері мен пайда жолы жоқ компания үшін тым қымбат баға.
Компания гибридтік модель қолданады — яғни кванттық және классикалық есептеулерді біріктіреді. Бірақ нақты қай бөлігін кванттық есептеу құрайтынын ашып айтпайды. Kerrisdale бұрынғы қызметкерлеріне сілтеме жасай отырып, кванттық технологиясы іс жүзінде ешқандай қосымша пайда әкелмейтінін, тек маркетингтік құрал ретінде ғана қолданылатынын жазады.
«Оптимизация шешімін іздеген клиенттерге төңкерістік құралдың орнына маркетингтік трюк сатылды. D-Wave өз-өзін революцияның көшбасшысы деп атағанымен, шын мәнінде тарихта жай ғана ескерту ретінде қалуы мүмкін», — деп түйіндейді Kerrisdale.
Бұдан соң Portnoy Law заңгерлік фирмасы D-Wave-ті инвесторларды алдағаны үшін тергеуге кірісті. Ұжымдық шағым да берілуі мүмкін.
Дегенмен, 2025 жылдың ақпанында Германиядағы Юлих зерттеу орталығы D-Wave-тің Advantage атты жаңа кванттық компьютері сатып алынатынын хабарлады. Ол Еуропадағы алғашқы эксафлоптық суперкомпьютер JUPITER-ге қосылады. Зерттеу орталығы бұл жүйе ЖЖ мен кванттық оңтайландыруда серпіліс жасайды деп үміттеніп отр.
Неміс ғалымдары мүлде пайдасыз құрылғыны сатып алмас еді, әрине. Бірақ ғылыми зерттеулер мен нақты коммерциялық табыс — екі бөлек нәрсе.
Бұл мысал кванттық технология әлемінде нақты бағдар табу қаншалықты қиын екенін көрсетсе керек. Бұл — ашық есеп беретін компания. Стартаптар туралы не айтуға болады — олардың ішіндегі жағдай мүлде беймәлім.
Құпия деректер мен абай болу қажеттілігі
2025 жылдың шілдесінде The Information сайты SandboxAQ туралы зерттеу жариялады. Компанияның бірінші тоқсандағы кірісі — бар-жоғы $10 млн, ал жылдық шығыны — $200 млн құраған.
Түсімнің 90%-ы Google-дың тең құрылтайшысы Сергей Бриннің гранттарынан келген — ол компанияның CEO-сы Джек Хидаридің жақын досы.
Сондай-ақ компания ішінде Хидаридің шығындарына қатысты тексеріс жүргізілген. «Ол компания шараларына компанияда жұмыс істемейтін жас әйелдерді жиі алып келген. Жеке ұшақпен, тіпті өзі ұшақта болмаған күндері де, оларды тасымалдау үшін компания ақшасын пайдаланған», — деп жазады портал.
Алайда, аноним дереккөздерге сүйенсек, тексеру елеулі бір бұзушылықтарды таппаған.
Кванттық компьютерлер мен жасанды интеллектті біріктіру — болашағы зор идея. Microsoft пен IBM бұл бағытта жұмыс істеп жатыр. Nvidia Бостонда кванттық зерттеу орталығын салып, PsiQuantum стартапына инвестиция салуды жоспарлауда.
Бірақ қолданбалы кванттық ЖЖ-ға жету үшін кем дегенде 7–10 жыл қажет, дейді Боб Сьютор.
«Қазір бұл салада көбіне сәнді сөздерді қосып айту әдетке айналды: «квантты», «ЖЖ» деудің өзі жетіп жатыр. Ал егер екі сөзді қосып, «генеративті ЖЖ» десең — тіпті керемет! Хабардар адам — қарусыз емес демекші, бұл — жай мысқыл емес. Егер шын мәнінде жаңалыққа дайын болғыңыз келсе, қосымша тәуелсіз сарапшылардың пікіріне жүгініңіз, нақты дәлелдер іздеңіз», — деп кеңес береді ол.
