Еуроодақ АҚШ-пен де, Қытаймен де қақтығысқа қалай тартылып отыр
Биыл Еуроодақ тарихында саяси және экономикалық дамуға бетбұрыс жасалды.
Ресейдің Украинадағы әскери операциясы ЕО басшыларын өздерінің әскери-өнеркәсіп кешенін реформалауға және НАТО-дан тыс ұжымдық қорғаныс жүйесін құруға итермеледі. Ал АҚШ пен Қытаймен сауда саясатындағы келіспеушіліктер еуропалық шенеуніктерді ұзақ жылдар бойы жүргізілген ымыра мен серіктестік іздеуді доғарып, сауда мен өндірісте ашық бәсекелестікке көшуге мәжбүрлеп отыр.
Қытай қабырғасына тірелген Еуроодақ
24 шілдеде Бейжіңде ЕО мен Қытай арасындағы 25-ші саммит өтеді. ЕО атынан Еуропалық кеңестің төрағасы Антониу Кошта мен Еуропалық комиссияның төрайымы Урсула фон дер Ляйен қатысады. Еурокеңестің ресми мәліметтерінде бұл шара ЕО мен Қытай арасындағы дипломатиялық қарым-қатынастың 50 жылдығына арналғаны айтылған. Саммиттің мақсаты — «жоғары деңгейде өзара іс-қимылды жолға қою және әділетті әрі теңгерімді қатынастардың маңыздылығын көрсету».
Саммит қарсаңында, 2 шілдеде, Еуроодақтың сыртқы саясат жөніндегі өкілі Кая Каллас пен Қытай сыртқы істер министрі Ван Идің кездесуі өтті. Бұл кездесу қос тараптың 13-ші стратегиялық диалогы аясында ұйымдастырылды. Алайда бұл жолы нәтижелі диалогтың орнына орындалуы екіталай талаптар мен өзара шарттар ғана айтылды.
Брюссель Пекиннен сирек кездесетін металлдардың экспортына шектеу қоймауды сұрап, сонымен қатар Ресейдің әскери-өнеркәсіп кешеніне кез келген қолдауды тоқтатуды талап етті. Қытай тарапы ЕО-ның «бір Қытай» саясатына адалдығына нанғанымен, Еуропа Тайвань мәртебесіне қатысты кез келген күш қолдану немесе қысым көрсету әрекетін қабылдамайтынын ескертті.
Еуропалық баспасөз бұл кездесуді нәтижесіз өтті деп бағалады. Мұндай көзқарас 2023 жылғы ЕО–Қытай саммитінің қорытындысынан туындаса керек. Ол саммитте қабылданған бірқатар тұжырымның ішінен іс жүзінде маңыздысы тек біреуі болды: «Еуропалық Одақ тең жағдай жасауға және өзара тиімді сауда-экономикалық қатынастарды дамытуға ұмтылады».
Алайда бұл уәденің өзі орындалмай қалды. Қазір ЕО мен Қытай электромобильдерге салынатын тарифтер мен бағаларды талқылап жатыр (қазіргі уақытта олар 43,5%-ға дейін кедендік алымға ілінуде). Сонымен қатар, Еуропадан әкелінетін күшті алкогольдік өнімдерге қарсы баж салығы мәселесі де көтерілуде.
2025 жылы экономикалық келіспеушіліктерге саяси қайшылықтар қосылды. Украина бойынша пікір алмасу бұрынғы формальды шеңберден шығып кеткен. Бұған дейін Брюссель Қытайды Ресейді Украинадан әскерін шығаруға көндіруге шақырған. Ал қазір ЕО санкциялары Ресейден келетін энергетикалық ресурстарға сауда мен тасымалдауға тікелей әсер етуде. Бұл – Қытайдың (аталған ресурстардың ірі тұтынушысы ретінде) наразылығын туғызатын жағдай.
Трамптың тарифтік шабуылы
Қытайдағы кездесулерден кейін бір апта өткен соң, 1 тамызда, ЕО мен АҚШ арасындағы сауда келіссөздерінің түйіні шешілуі тиіс. АҚШ президенті Дональд Трамп осы күні Еуропа тауарларына 30 пайыздық кедендік тариф енгізетінін мәлімдеген.
Financial Times дерегінше, Трамп жаңа сауда келісіміне қол жеткізу үшін ЕО-дан қосымша жеңілдіктер талап етіп отыр. Бұған дейін базалық тариф мөлшері 10 пайыз болады деп күтілген еді. Алайда қазір FT жазуынша, Ақ үй 15–20 пайыз көлемінде жаңа мөлшерлемелерді қарастырып жатыр.
Пекиннен айырмашылығы — Вашингтон келіссөзге ашық. Дональд Трамп, мысалы, дәрі-дәрмектерге (АҚШ ішкі саясатындағы маңызды мәселе — рецептуралық препарат бағасын бақылау) және ЕО-дан келетін кейбір жоғары технологиялық құрал-жабдықтарға ерекше жағдай жасауға дайын екенін білдірді. Бұған жауап ретінде Брюссель америкалық энергетикалық ресурстарды сатып алуды арттыруға және америкалық чиптерге қызығушылық танытуда.
Дегенмен, сақтық үшін ЕО тарапынан қарсы шаралар пакеті әзірленіп қойды. WSJ дерегінше, бұл тізімде америкалық цифрлық қызметтерге шектеу енгізу және америкалық тауарларды ЕО елдеріндегі мемлекеттік сатып алудан шығару қарастырылған.
Bloomberg мәліметінше, ЕО АҚШ-тан келетін тауарлардың 100 миллиард доллардан асатын көлеміне (бұл Еуропаға экспортталатын америкалық өнімнің үштен бірі) 30 пайыздық баж салығын енгізуге дайын отыр. Бұл тізімге ұшақтар, бурбон және көліктер кіруі мүмкін.
Алайда ең басты мәселе — ЕО мен АҚШ экономикасының тығыз байланысында. Көптеген америкалық компания Еуропадағы еншілес құрылымдары арқылы жұмыс істейді (мысалы, Ирландияда), ал неміс өнеркәсібі АҚШ-та өз кәсіпорындарын әлдеқашан ашып қойған. Сондықтан тарифтердің енгізілуі екіжақты сауда мен тауар бағасына нақты қалай әсер ететінін болжау қиын.
Егер Трамп салық мөлшерін 15–20 пайыздан да жоғары көтерсе, сауда соғысының сипаты мүлде өзгеруі мүмкін. Бұл жағдайда ЕО технологиялық алпауыттарға қатысты салықтар мен тексерулер арқылы шығынның орнын толтыруға тырысады.
Мысалы, 2025 жылдың 23 сәуірінде Еуропалық комиссия Apple мен Meta компанияларын миллиардтаған еуро айыппұлға тартты. Apple – қолданбаларға өз экожүйесінен тыс төлем жасау сілтемелерін беруге тыйым салғаны үшін (anti-steering ережесін бұзу), Meta – тұтынушыларға жеке деректерді шектеулі пайдалану мүмкіндігі бар сервистерді таңдауға кедергі келтіргені үшін. Айыппұл мөлшері сәйкесінше 500 және 200 миллион еуроны құрады.
Еуропаның жалғыздығы
Қытай мен АҚШ-пен келіссөздер нәтижесіз аяқталу қаупіне қарамастан, 2025 жыл ЕО тарихында жаңа кезеңнің бастауы ретінде ерекшеленуі мүмкін. 1950-жылдары құрылған Еуроодақтың іргетасы — ашықтық пен тату көршілік арқылы мүше мемлекеттердің өркендеуіне негізделген.
Алайда қазір бұл жобаға мүлде басқа мақсаттар алға қойылып отыр: қорғаныс қабілетін күшейту және сыртқы нарықтардағы экономикалық мүдделерді қорғау. ЕО-ның екі тарихи көшбасшысы – Франция мен Германия – одақтың жаңа стратегиясын бірігіп әзірлеуге кірісті.
Франция президенті Эммануэль Макрон үшін бұл – технологиялық тәуелсіздік және еуропалық (ең алдымен француздық) бизнестің бәсекеге қабілетті әрі инновациялық болу қабілеті. Бұл — қорғаныс өнеркәсібінен бастап, жаңа нарық пен жұмыс орындарын құратын салаға дейінгі компанияларды қамтиды.
Ал Германия канцлері Фридрих Мерц үшін бұл – ел экономикасын «қайта іске қосу» саясаты. Ресейдің Украинадағы соғысы (әсіресе энергия тасымалдаушылардың күрт қымбаттауы және жеткізушілердің ауысуы) Германия экономикасының жағдайын одан әрі қиындатқан.
Сыртқы саясатта ЕО енді ымыра іздеуден бас тартып отыр
Соңғы бес жылдағы ЕО–АҚШ және ЕО–Қытай қарым-қатынасына көз жүгіртсек, тараптар бастапқы нүктеге қайта оралғандай әсер қалдырады.
2019 жылы АҚШ пен ЕО Boeing-ті қолдау арқылы Airbus-қа зиян келтірілді ме деген мәселені тергеген. Қазір ЕО Солтүстік Америкадан келетін әуе техникасына тариф саламыз деп отыр.
2020 жылы Брюссель мен Пекин инвестициялар туралы кешенді келісімді аяқтаған. Бұл келісім Қытай компанияларына ЕО нарығына шығуға мүмкіндік беріп, еуропалық инвесторларға ҚХР-да кепілдік ұсынған еді. Алайда 2025 жылдың маусымында ЕО 5 миллион еуродан асатын мемлекеттік сатып алулардан қытайлық медициналық компанияларды шеттету туралы шешім қабылдады.
Бұдан екіжақты қарым-қатынастардың нәтижесіздігі көрінеді. Өйткені тараптар өзара тиімді сауда саясатына қол жеткізе алмады. Бірақ шындық мынада: ұзақ жылдар бойы жүргізілген ымыра іздеу және серіктестік стратегиясы іске аспады.
Енді ЕО басшылары сыртқы экономикалық саясаттың жаңа моделін қаншалықты тез құра алатынын болжау қиын. Бірақ бұл мәселеден айналып өтуге болмайтыны – Еуропа азаматтары үшін де, жаһандық инвесторлар үшін де жақсы жаңалық.
