«Олар кеш бастады, бірақ тез ілесті»: Мовчан тобының Қазақстанда инвестициялау жөніндегі нұсқаулығы

Жер аумағы бойынша әлемде тоғызыншы орында тұрған, уран өндіру бойынша ең ірі ел және мұнай қорлары ең көп елдердің бірі. Осы талдаулық мақалада Movchan's Group инвестициялық фирмасының сарапшылары Қазақстанның экономикалық моделіне тән парадокс­тарды және елге инвестиция салғысы келетін инвесторлардың есте сақтауы тиіс жайттарды талқылайды . Мұнда біз оның қысқартылған нұсқасын жариялаймыз.

Бүгінгі таңда Қазақстан үш тірекке сүйенеді. Біріншісі – минералдық ресурстарды өндіру: мұнай, газ, уран, көмір және металдар. Екіншісі – көліктік түйін ретіндегі орны: ел Қытай мен Еуропа арасында орналасқан және олардың арасындағы құрлықтық сауданың айтарлықтай бөлігі қазақ даласы арқылы өтеді. Үшіншісі – ауыл шаруашылығы: Қазақстан азық-түлік бойынша толықтай өзін-өзі қамтамасыз етеді және дәнді дақылдарды экспорттайды.

Айта кетерлік жайт, Қазақстанда бұрынғы Кеңес Одағы елдерінің көпшілігі сүйенетін төртінші тірек – шетелде жұмыс істейтін туыстарының аударымдары – жоқ. Арменияда мұндай аударымдар кейбір жылдары ЖІӨ-нің оннан бір бөлігінен астамын құрады. Қазақстанда ағыс керісінше жүреді: Өзбекстаннан, Қырғызстаннан және тіпті Ресейден келген мигрант жұмысшылар Қазақстанда жұмыс істеп, ақшаларын отанына жібереді. Бұл табыс деңгейінің жақсы көрсеткіші: жұмыс іздеп шетелге кетудің қажеті жоқ ел белгілі бір шектен асқан.

Дегенмен, шикізат тікелей көп үлес қоспайды: 2025 жылы мұнай-газ саласының қосылған құны ЖІӨ-нің шамамен 15 пайызын құрады. Алайда экспорт, салықтар және мұнай түсімдері құйылатын Ұлттық қор арқылы дәл осы шикізаттар дерлік барлық басқа нәрсені анықтайды: теңге айырбас бағамын, бюджетті, банк секторының тұрақтылығын және тұтынушылардың сатып алу қабілетін.

Fitch Қазақстандағы инвестициялық деңгейдегі рейтингін растай отырып, жыл сайын бірдей әлсіз тұстарды көрсетеді: жоғары инфляция, экономикаға мемлекеттің шамадан тыс араласуы және тауар секторына қатты тәуелділік.

Негізгі табыс көзі – мұнай. Қазақстанда шамамен 30 миллиард баррель дәлелденген қор бар, бұл әлемде 12-ші орын. Оның тек шамамен оннан бір бөлігі ішкі нарықта тұтынылады, қалғаны экспортталады. 2025 жылы экспорт рекордтық 76,3 миллион тоннаға жетті, бірақ түсім алдыңғы жылмен салыстырғанда төмен болды: экспорттың тоннасына орташа баға 604 АҚШ долларынан 524 АҚШ долларына дейін төмендеді.

Өнім көлемінің артуы өздігінен кірістің өсуін кепілдендірмейді — бұл әлемдік бағаларға тәуелділікке байланысты, олар, анықтама бойынша, құбылмалы. Сондай-ақ тағы бір факторды ескеру маңызды: өндірістің өсуінің дерлік барлығы шетелдік компаниялар қатысатын алып жобалардың арқасында жүзеге асады: Тенгиз, Қашаған және Қарашығанақ. Премьер-министрдің кеңесшісінің айтуынша, соңғы он жылда қазақстандық кәсіпорындардың өз өндірісі 35 пайызға азайған.

Қазақстан 2009 жылдан бері уран өндіру бойынша әлемдік көшбасшы болып келеді. 2025 жылы ел 25 800 тонна уран өндірді, бұл әлемдік өндірістің шамамен 40 пайызын құрайды. Оның негізгі сатып алушылары – Қытай мен басқа да Азия елдері, олар Kazatomprom сатылымының шамамен жартысын құрайды. Алайда елде өз ядролық энергетика саласы жоқ: оның соңғы реакторы 1999 жылы жабылған. Алғашқы «Балқаш» атом электр станциясы Балқаш көлінің жағалауындағы Улькен ауылы маңындағы «Росатом» басқаратын консорциум арқылы салынып жатыр. Активті құрылыс 2027 жылы басталып, 2035–2036 жылдары пайдалануға беріледі деп күтілуде, ал кейінгі станциялар, үкіметтің мәліметінше, Қытайдың қатысуымен салынады.

Ішкі нарықта экономика классикалық ресурстық негізделген модель ретінде жұмыс істейді. 2025 жылы Қазақстанда 120,5 миллион тонна көмір өндірілді, ал жылу электр станциялары – негізінен көмір жағатын – елдің электр энергиясының шамамен төрттен үш бөлігін өндіреді. Қайта жаңартылатын энергия көздерінің үлесі өсіп келеді, бірақ қазіргі уақытта ол 7 пайызды құрайды. Көмір арзан және логистикасы жақсы дамыған – бұл бір жағынан бәсекелік артықшылық, екінші жағынан кедергі.

Ауыл шаруашылығы саласында да жағдай ұқсас. Ауыл шаруашылығы жерінің (жайылымдық жерлерді қоса) ауданы бойынша Қазақстан әлемде тек Қытай, АҚШ, Австралия, Бразилия және Ресейден кейінгі алтыншы орында, ал Үндістаннан алда тұр. Алайда егіс алқаптары бұл көлемнің тек шағын бөлігін ғана құрайды: жалпы егілген жер көлемі 23,8 миллион гектар, бұл шамамен Ұлыбританияның жалпы жер аумағына тең. Ел өзі өндірген дәнді дақылдардың жартысынан астамын экспорттайды, алайда өнімділік деңгейі батыстық бәсекелестеріне қарағанда екі-үш есе төмен.

2020 жылдардың басындағы ресми деректерге сәйкес, тракторлар мен комбайндардың басым бөлігі он жылдан асқан және субсидияларға қарамастан техника әлемдік нормаға қарағанда баяу ауыстырылып жатыр. Бұл ресурстық негізделген экономиканың классикалық зиянды шеңбері: субсидиялар өндірісті тиімді етеді, сондықтан ешкім тиімділікті арттыруға ынталы емес; тиімділік артпағандықтан субсидияларсыз басқару мүмкін емес.

Қазақстанның ең ірі компаниялары, мысалы «KazMunayGas» пен «Kazatomprom», қуатты кәсіпорындар болғанымен, мәні бойынша олар 20-ғасыр өнеркәсібінің «динозаврлары». Қазіргі құн тізбектерінде олар соңғы технологияларға негізделген, маржасы жоғары және технологиялық тұрғыдан қарқынды қызметтерге бәсекеде ұтылып жатыр. Шетел нарықтарында инвестициялардың басым бөлігі дәл осы секторларға, шикізатқа емес, тартылады, және дәл осындай компаниялар ірі әрі өтімді қор нарықтарын қалыптастыра алады.

Әлемдегі ең ірі құрлықпен қоршалған ел ретінде және ең жақын экспорттық нарықтары географиялық тұрғыдан Еуропада орналасқандықтан, Қазақстан өзінің мұнайының дерлік барлығын бір ғана бағыт арқылы әлемдік нарыққа экспорттайды. 2025 жылы Каспий құбыр консорциумы арқылы шамамен 65 миллион тонна қазақстандық мұнай өтті, бұл экспорттың шамамен 85 пайызын құрайды. CPC Батыс Қазақстандағы кен орындарынан Новороссийск маңындағы терминалға дейін созылып, мұнда мұнай танкермен Қара теңіз арқылы тасымалданады.

Бұл тәуелділік құрылымдық тәуекел болып табылады және ол үнемі көрініс табады. 2022 жылы CPC құбырында бірнеше ауыр оқиға орын алып, жөнелтулер тоқтатылды. 2026 жылы жағдай одан әрі нашарлады: консорциумның инфрақұрылымына дрондармен жасалған шабуылдардан кейін KazMunayGas компаниясының құбыр жүйесі арқылы мұнай өтуі бірінші тоқсанда шамамен 25 пайызға төмендеді, Ал тамыз айында үкімет жылдық өндіріс көлемінің мақсатын шамамен 100 миллион тоннадан 96 миллион тоннаға дейін төмендетті. Жоғалтулар шамамен 3,5 миллион тонна деп бағаланады.

Егер Қазақстанның географиясын активтерді басқарушы тілімен сипаттасақ, нәтижесінде тәуекелді активтер портфелі пайда болар еді: саяси жағдайы болжамсыз екі ірі көрші, оңтүстікте белгісіздік белдеуі және Каспий теңізінің арғы жағындағы Кавказдың шағын экономикалары, олар да геосаяси ықпалға ұшырайды. Мұндай портфельді толықтай тәуекелсіз ету мүмкін емес; оны тек әртараптандыруға болады: Каспий теңізі арқылы көбірек бағыттар, Қытайға көбірек жеткізу және оңтүстікке жаңа байланыстар. Қазақстан дәл осылай әрекет етіп жатыр, бірақ құбырлар мен порттарды салу жылдар бойы созылады, ал тәуекелдер әлдеқайда жылдам жүзеге асады.

Қытайдан Еуропаға жүк тасымалдарының 80 пайыздан астамы Қазақстан арқылы өтеді, және транзит ел экономикасының екінші тірегі болып табылады. Ел арқылы он үш халықаралық көлік дәлізі өтеді. Орта дәліз деп аталатын Транскаспий бағыты бойынша жүктер көлемі 2020 жылы 0,8 миллион тоннадан 2024 жылы 4,5 миллион тоннаға дейін өсті. Болашаққа арналған жоспарлар әлдеқайда амбициялы: 2035 жылға қарай жылына 100 миллион тоннаға дейін, бұл қазіргі көлемнен 20 есе артық.

Қытай үшін Қазақстан «Белдеу және жол» бастамасының маңызды буыны болып табылады және ол жергілікті теміржолдарға, логистикаға, мұнай-химия өнеркәсібіне, жел энергетикасына және уран өндіруге инвестиция салуда.

Сыртқы сауда тұрғысынан Қазақстан Азия мен Еуропадан табыс табады, ал шығындары негізінен жақын көршілеріне бағытталған. Қазақ экспортының басты сатып алушылары – Италия, Қытай және Ресей, ал импорт негізінен Қытай мен Ресейден келеді. Қазақстан Еуразиялық экономикалық одақ (ЕАЭО) серіктестерімен тұрақты сауда тапшылығын бастан кешіреді: 2025 жылдың алғашқы 11 айында ЕАЭО елдеріне экспорт $8,9 млрд-қа жетсе, импорт екі есе көп болды. Алайда, осы «орыс» импортының кейбірі іс жүзінде кедендік одақ шеңберінде сатып алынып, әрі қарай тасымалданатын еуропалық және азиялық тауарлар болып табылады.

Бір ерекше импорттық санат ерекше назар аударуға тұрарлық. 2020 жылдардың басында Қазақстан жыл сайын шетелден кәсіби қызметтерді (кеңес беру, аудит, бухгалтерлік есеп) шамамен 4 миллиард долларға көбірек сатып алып отырды. Бұл ЖІӨ-нің шамамен 2 пайызын құрайды, және бұл дағдыларды ел ішінде «дамытуға» болады.

Шетелдік инвестициялар тұрғысынан жағдай біртіндеп өзгеруде. Тарихи тұрғыдан алғанда ең ірі инвесторлар – әлемдік мұнай компаниялары жұмыс істейтін Нидерланды мен АҚШ болды. Соңғы жылдары америкалық инвестициялар күрт азайды, ал Ресей мен Қытай алға шықты: 2024 жылы инвестиция ағыны бойынша Ресей бірінші орынға шықты. 2025 жылы қызықты өзгеріс орын алды: 2011 жылдан бері алғаш рет өңдеу өнеркәсібіне салынған инвестициялар өндіруші салаларға салынған инвестициялардан асып түсті.

Қазақстандық шенеуніктердің ресми емес бағалауы бойынша соңғы 20 жылда капиталдың ағып кетуі шамамен 200 миллиард долларды құрайды, бұл сол кезеңдегі барлық тікелей шетелдік инвестициялардың шамамен үштен екісіне тең. Ресми түсіндірме бойынша елде дамыған ішкі инвестициялық нарық жоқ; бейресми түсіндірме бойынша тәуекелдер жоғары және инвесторларды қорғау әлсіз.

Тәуелсіздіктің алғашқы онжылдықтарында қор нарығы қажет болғандықтан ғана өмір сүрді, оны шын мәнінде ешкім қажет етпеді. Ол әдейі дамытылмаған, ал нарық өздігінен өсіп-өркендемейді: ол ақша мен бағалы қағаздардың ашық ағынын қамтамасыз ететін күрделі инфрақұрылым. Сонымен қатар, Қазақстан – шағын экономика, ал нарықтық капитализация ақыр соңында компаниялардың жалпы пайдасымен анықталады. Әлемдік инвесторлар жоғарыдан төменге қарай тәсілді қолданады, ең ірі нарықтардан ең кіші нарықтарға қарай жылжиды, ал кіші нарықтарға жеткенде олардың портфелінде орын қалмайды.

Дегенмен, соңғы жылдары көп нәрсе өзгерді. Қазақстан қор нарығының капитализациясы 2025 жылы 39 триллион теңгеге (шамамен 77,6 миллиард доллар немесе ЖІӨ-нің 24 пайызы) дейін өсті, ал KASE индексі 26 пайызға өсті. Жеке инвесторлар 4,2 миллион брокерлік шот ашты, және акциялар саудасының басым бөлігін жеке тұлғалар құрайды. Алайда, көлемі әлі де шектеулі: 2025 жыл бойы KASE-де 342 миллиард теңгеге бағаланатын акциялар саудасы жүргізіліп, тәулігіне орташа есеппен 3 миллион доллардан аз болды. Биржада 76 эмитенттің акциялары саудаланады, нарықтық капитализацияның басым бөлігін тауарлық алып компаниялар мен банктер құрайды.

Сонымен қатар мәдени кедергі де бар. Қазақстандағы кәсіпкерлер жалдамалы менеджерлерге басқаруды тапсыруға ынталы емес, ал кәсіби басқаруға сенім болмағандықтан компаниялар қор нарығына шықпайды, яғни нарыққа жаңа эмитенттер қосылмайды.

Астана халықаралық қаржылық орталығы (АХҚО) – Қазақстандағы ерекше юрисдикция, өз реттеушісі бар, ағылшын әдеттегі құқығына негізделген заң жүйесі және негізінен Ұлыбританиядан келген әдеттегі құқық елдерінің судьяларынан тұратын тәуелсіз соты бар. Орталық қатысушылары елде физикалық қатысуын сақтаған жағдайда 2066 жылға дейін сәйкес қызмет түрлері бойынша корпорациялық салықтан босатылады. Орталық пен Astana Hub технологиялық паркі EXPO 2017 көрмесінен қалған павильондарда орналасқан.

Бұл – посткеңестік кеңістіктегі ең табысты институционалдық жобалардың бірі. Мысалы, Мәскеуде халықаралық қаржы орталығын құру жоспары жылдар бойы талқыланып, арнайы комитеттер құрылды, ақырында оны сәтті деп жариялады – бірақ оны картадан табу мүмкін емес. Алайда Астанада орталық іске қосылып, жұмыс істеп тұр; ол – ағылшын заңымен басқарылатын, ағылшын тілінде сөйлейтін және ережелері халықаралық инвесторларға анық түсінікті нақты орын, Дубайдағы DIFC-ке ұқсас.

Біз мұны өз тәжірибемізден білеміз: Movchan's Group бірнеше жылдан бері AIFC-де жұмыс істеп келеді, және қазіргі уақытта Астанада біздің кеңсеміз бен лицензияланған компаниямыз бар. Біз бірнеше юрисдикцияны қарастырдық, шешуші факторлар ретінде ағылшын заңы, салық режимі, еуропалық және американдық стандарттарға сәйкес лицензиялар және әлемдік реттеушілер мен банктердің осы құрылымды мойындауы болды.

Бірақ орталықтың әлсіз тұстары да бар. Біріншіден, мойындалу мәселесі бар. Біз көп жылдан бері жұмыс істеп келе жатқан ірі швейцариялық банкке MFC-те орналасқан компания арқылы операциялар жүргізу туралы ұсыныспен жүгінгенде, олар: «Қазақстан? Астана? Бұл не?» деді. Сондықтан бізге банк қызметкерлеріне арналған оқыту сессиясын өзіміз ұйымдастыруға тура келді.

Кайман аралдары реттеушілермен келісімдерге қол қойғаны үшін емес, аудиторлар, әкімшілер, тіркеушілер мен заңгерлерден тұратын бүкіл экожүйені дамытып, оны өз қызметтерін жарнамалай отырып юрисдикцияны ілгерілететіндігі үшін әйгілі. Қазіргі уақытта IFCA-да осындай экожүйе жоқ.

Екіншіден, елдің қалған бөлігімен қарым-қатынас мәселесі бар: жергілікті банктер кейде MFC-терді басқа құқықтық шеңберде жұмыс істейтін сырттан келгендер ретінде қарастырады. Дегенмен, орталық әкімшілігі таңқаларлықтай ашық және мәселелерді тез шешеді. Мысалы, олар біздің қызметіміз үшін аса маңызды голландиялық реттеушімен келісімді екі апта ішінде жасасты.

Қысқасы, Қазақстан IT бумынан қалып қалды — экономикасын әртараптандыра алмаған себепті. Киевте, Минскіде және Мәскеуде жастар бағдарламалық қамтамасыз етуді дамытумен айналысып жатқанда, Қазақстанда барлығы мұнай саласында ең көп ақша табатынын білетін, ал университеттер бағдарламашылар емес, мұнай инженерлерін дайындайтын. Сандар бойынша бұл былай көрінеді: 2025 жылдың басында мұнай өндіру саласындағы орташа жалақы айына шамамен 1,7 миллион теңге болды, бұл ұлттық орташа көрсеткіштен төрт есе жоғары және ақпараттық-коммуникациялық сектордан екі есе жоғары. Ең басты айырмашылық – IT саласындағы жалақылар басқа барлық салаларға қарағанда жылдамырақ өсіп келеді: жыл ішінде 31 пайызға артты.

Олар кеш бастағанымен, тез ілгерілеуде. IT қызметтерінің экспорты 2020 жылғы 33,5 миллион доллардан 2025 жылғы 1,142 миллиард долларға дейін өсті – бес жыл ішінде шамамен 34 есе артты. Алғаш рет ел технологияның таза экспортеріне айналды: ол сатып алғаннан 2,6 есе көп қызмет сатты. Astana Hub технологиялық паркі, Astana International Financial Centre (AIFC) жанындағы EXPO-2017 павильондарын алып жатқан, 2025 жылы шамамен 700 жаңа компанияны қабылдап, жалпы саны 2 000-нан асты, оның ішінде шетелдік қатысуы бар 490-нан астам компания бар. Хабтың резиденттерінің экспорты 634 миллион долларды құрады, ал экожүйе 32 000-нан астам жұмыс орнын қамтамасыз етті.

Дегенмен, Қазақстандағы мұнайдан тыс ең үлкен жетістік жалпы IT саласында емес, финтехте. Нәтижесінде қолма-қол ақшасыз төлемдердің таралуы бойынша ел әлемдік көшбасшылар қатарына енеді: төлемдердің жалпы сомасының шамамен 88 пайызы, транзакциялар саны бойынша 98 пайызы және бөлшек сауда секторында шамамен 90 пайызы, ал 2020 жылы бұл көрсеткіш 57 пайыз болған. Осы көрсеткіш бойынша ТМД орташа көрсеткіші 60 пайыздан төмен. Қазақстанда чектер мен чек кітапшалары дәуірінен секіріп өтіп, тікелей келесі кезеңге өтті. Дегенмен, айналымдағы қолма-қол ақша көлемі жыл сайын шамамен 10 пайызға өсіп келе жатқанын және «түнгі үстелдің» ішіне тығылған ақшаның әлі де сол күйінде екенін атап өткен жөн.

Қазақстанның финтех секторының флагманы – Ресейде кеңінен танымал аңызға айналған Baring Vostok қорының инвестициясынан өсіп-өркендеген Kaspi. Оның басқару стратегиясы қарапайым: өнім менеджері қаржыгерден маңыздырақ; басқаша айтқанда, IT маманы банктік қызметкерден басымдыққа ие болды. Бір кездері бұл нарықтық капитализацияда айқын көрінді: Kaspi Қазақстандағы ең құнды қор биржасындағы компанияға айналып, «KazMunayGas» пен «Kazatomprom»-нан да қымбат бағаланды. Келесі оқиғалар осы экономикаға тән: 2025 жылдың маусымында KMG тағы да Kaspi-ден озып, ал 2026 жылдың наурызына қарай Kaspi Kazatomprom-нан кейінгі үшінші орынға сырғыды. Тауар секторы өзінің жоғарғы орнын қайтарып алды, себебі тауар бағалары қайтадан өсті.

Финтехті экспорттау оны өз елімізде енгізуден әлдеқайда қиын болып шықты. Kaspi тарихындағы ең ірі мәміле – 2025 жылғы қаңтарда түріктік Hepsiburada сауда алаңының 65 пайыз үлесін 1,13 миллиард долларға сатып алу болды; 2026 жылдың көктеміне қарай бұл үлес 85 пайызға дейін өсті, одан кейін Hepsi Bank деп қайта атаумен түрік банкі сатып алынып, шамамен 300 миллион долларлық қосымша инвестиция туралы хабарланды. 2026 жылдың алғашқы жартысында Түркия топтың кірісінің шамамен төрттен бірін құрады, бірақ пайда өспеді, ал маржа 31 пайыздан 23 пайызға дейін тарылды. Акциялар нарығы тиісінше реакция жасады.

Freedom, екінші ірі ойыншы, өз экожүйесін басқаша құрып жатыр: төлемдерді, брокерлік шотты, сақтандыруды, билеттерді және медиа қызметтерді біріктіретін «суперқосымша» ретінде. Оның ең көрнекті өнімі – цифрлық ипотека: шешім бірнеше минут ішінде автоматты түрде қабылданады, ал бүкіл мәміле – биометриялық деректерді бейнебайланыс арқылы растайтын нотариусты қоса алғанда – бір күн ішінде аяқталады. Бұл сандық даму және әділет министрліктерінің жүйелерімен интеграциялану арқасында мүмкін болды.

Бұл өнімнің нарықты жаулап алу жылдамдығы таң қалдырады: мемлекеттік ипотекалық бағдарлама аясында банк үш аптада нарықтың 30 пайызын, жеті айда 62 пайызын иеленді. Алайда шетелдіктердің бұл жөнінде өзгеше пікірі бар: Цифрлық ипотека қызметі көрсетілген неміс журналист пәтерді онлайн сатып алып, бір күнде 25 жылдық ипотека рәсімдеу жаман идея деп есептеді, себебі адамдар шын мәнінде дәл осыны қалайтынына көз жеткізу үшін банкке тікелей баруы керек.

Дегенмен, істердің ауқымын ескеру маңызды. Бір миллиард долларлық IT экспорты әзірге 2025 жылы Қазақстанда 40 миллиард доллар әкелген мұнай экспортымен салыстырғанда елеусіз сома болып табылады. Финтех негізінен ішкі нарық шеңберінде қалып отыр: банктер өз қызметтерін шетелге шығаруға асықпайды, ал алғашқы кеңею әрекеттері олардың артықшылықтары Қазақстандағыдай тиімді еместігін көрсетеді. IT әлі шикізатқа негізделген модельді толық алмастыра алған жоқ, бірақ бұл елде мұндай ауысымды бір күні жүзеге асыра алатын талант пен институттар бар екенін көрсетеді.

ЖІӨ бойынша бұл Қытай, Ресей, Еуропа және Түркия сияқты төрт ірі орталықтың арасында орналасқан шағын экономика. Көршілес елдерде бағалар өскенде, импортталған тауарлардың бағасы арқылы инфляция Қырғызстанға да міндетті түрде таралады.

Ұлттық банктің ең ірі сабағы 2014–2015 жылдары келді: сол кезде мұнай бағасының күрт төмендеуі жағдайында теңге айырбас бағамын қолдауға тырысып, резервтерінен миллиардтаған доллар жұмсады, бірақ ақыры айырбас бағамын еркін жүзуге мәжбүр болды.

Сол уақыттан бері теңге еркін айырбас бағамымен жұмыс істейді, ал Ұлттық Банктің саясаты айтарлықтай заманауи болды. Дегенмен, инфляция жоғары деңгейде қалып отыр: 2021–2025 жылдары ол жылына орта есеппен 10 пайыздан асып, 2025 жылы 12,3 пайызға жетті. Ұлттық Банк негізгі мөлшерлемені ұзақ уақыт бойы 18 пайыз деңгейінде ұстады және оны тек жақында ғана төмендетуді бастады; қазіргі уақытта ол 16,25 пайызды құрайды. 2026 жылы теңге айтарлықтай нығайды: доллар қазір шамамен 440 теңге тұрады.

Маңызды қауіпсіздік маржасы бар: Ұлттық Банктің резервтері мен Ұлттық Қордың активтері бірге шамамен 140 миллиард долларды, яғни ЖІӨ-нің жартысына жуықты құрайды, және 2026 жылы бірнеше жылдан кейін алғаш рет Ұлттық Қорға түсімдер шығыстардан асты. Сонымен бірге мемлекеттік қарыз ЖІӨ-нің шамамен 21 пайызын құрайды, бұл әлемдік стандарттар бойынша төмен көрсеткіш. 2026 жылғы тамызда S&P агенттігі Қазақстандағы рейтингті 2016 жылдан бері алғаш рет BBB деңгейіне көтерді, ал Fitch сол рейтингті сақтап қалды.

Бірақ кейбір ескертулер бар: Қарыз аз болса да, оны қызмет көрсету қымбатқа түседі: 2025 жылы мемлекеттік қарыз бойынша пайыздық төлемдер 2,6 триллион теңгеге жетті, бұл барлық салық түсімдерінің онға бір бөлігін құрайды, ал 2027 жылға 3,56 триллион теңге бөлінген. Бюджет ЖІӨ-нің шамамен 2,5–3 пайызына тең тапшылықпен жұмыс істеп жатыр, оны қаржыландыру қажет. Егер жаһандық нарықтар құлдыраса, қарыз алу шығындары одан әрі өседі, ал резервтер – олардың едәуір бөлігі қазір алтын мен доллардан басқа валюталарда сақталған – пайда емес, қайта бағалау бойынша шығын көрсетеді. Мәселе кенеттен туындап, Қазақстанның несие рейтингісіне ауыр зиян келтіруі мүмкін.

Ресурстық экономика жоғары қосылған құны бар өнімдер жасауға қабілетті көп адамды қажет етпейді және уақыт өте келе оларды ұстап тұру қабілетін жоғалтады. Тарихи тұрғыдан алғанда, тау-кен саласы Қазақстанда ең жоғары жалақылардың бірін төлеп келген және дәл осы сала үздік мамандар үшін бәсекеде жеңіске жетеді.

Сонымен бірге, елдің адам капиталы көпшіліктің ойлағанынан әлдеқайда мықты. Елдегі қала тұрғындарының арасында сапалы шетелдік білім алғандардың үлесі ерекше жоғары. «Болашақ» бағдарламасы маңызды рөл атқарды: 1993 жылдан бері мемлекет әлемнің үздік университеттерінде шамамен 16 000 шәкіртақы иегерінің оқуын қаржыландырды, және олардың шамамен 98 пайызы Қазақстанда жұмыс істеуге оралды. Біз мұны өз тәжірибемізден көріп отырмыз: бүгінгі таңда Қазақстанда кадрларды іріктеу шынайы қуаныш. Мұнда халықаралық білім алған, жаһандық нарықтарда жұмыс істегісі келетін көптеген білікті жастар бар.

Алайда әртараптандырылған экономика үшін бұл әлі де жеткіліксіз. Қазақстанда әлемдегі ең ірі 50 экономика қатарына кіреді — «екі Израильге»тең халық саны бар ел үшін жаман емес — бірақ бұл негізінен мұнай, газ, алтын мен уранға байланысты. Елдің технология, қаржы және ғылым салаларында әлемдік деңгейдегі компанияларды дамытуы үшін маман күшінің критикалық масссы қажет, және оны қамтамасыз етудің тек екі жолы бар: өз азаматтарын оқыту және шетелдік таланттарды тарту. Көршілес елдердің ішінде жас және қарқынды өсіп келе жатқан халқы бар елдер бар, ең алдымен Өзбекстан, және өңірдегі таланттар үшін бәсекелестік тек күшейе түседі.

Біріншіден, жергілікті валюта тауар бағаларымен ажырамас түрде байланысты. Тенге 2026 жылы болғандай нығаюы мүмкін, бірақ ұзақ мерзімде ол мұнай бағасының және төлем балансының тенденциясын ұстанады. Барлық жинақтарыңызды тауар өндіретін елдің валютасында сақтау капиталыңызды құнсыздану қаупіне ұшыратады.

Екіншіден, салымдар бойынша жоғары пайыздық мөлшерлемелер – сирек кездесетін, бірақ ауыр салдарға әкелуі мүмкін дәл сол тәуекелдер үшін төленетін баға. Тенгемен салынған депозиттер бірнеше жыл бойы 14–15 пайыз табыс әкелуі мүмкін, бірақ келесі инфляция толқынында – соның ішінде импортталған инфляция – немесе ұлттық валютаның әлсіреуінде нақты кіріс мардымсыз болады.

Үшіншіден, жергілікті нарық әлі де жан-жақты портфель үшін тым тар. Бірнеше ондаған эмитент, тауар өндіруші компаниялардың жоғары үлесі және төмен сауда көлемдері инвесторларды халықаралық диверсификациясыз бір елде және бір-екі секторда шоғырланған тәуекелге ұшыратады.