Ауқымды өзгеріс пен астыртын қысым: АҚШ—Қытай сауда келісімі қандай өзгеріс әкеледі
Экономистердің басым көбі Дональд Трамптың пікіріне қарамастан, кедендік баж салықтары ағымдағы шот тапшылығын азайта алмайтынына сенімді. Бұған қатысты қазіргі заманғы нақты дәлелдер өте аз. Себебі: соңғы бірнеше онжылдықта бүкіл әлем бойынша баж салықтары өте төмен деңгейде сақталып келді, ал дамыған елдердің басым бөлігі орташа тариф мөлшерін бірнеше пайыз шамасында ұстады. Неліктен экономистер арасында мұндай консенсус қалыптасқан? Осы туралы Project Syndicate басылымында Боккони университеті жанындағы Еуропалық саясат институтының директоры Даниэль Грос ой бөліседі.
Сауда келісімі қандай өзгеріс әкеледі
Алдымен мынаны ескерген жөн: жоғары кедендік баж салықтары 1920–1930 жылдардағы соғыстар арасындағы кезеңде расымен де қалыпты жағдай болған. Алайда олардың ағымдағы шот сальдосын жақсартқанына дәлел болатын нақты дерек жоқ. Мысалы, АҚШ 1930 жылы президент Герберт Гувер, атышулы Смута–Хоули тарифтік заңына қол қойған кезде сауда профицитіне ие болды. Көп ұзамай дүниежүзілік тауар айналымы күрт қысқарды, бірақ соған қарамастан АҚШ-тың сауда балансы жақсармады.
Дегенмен, баж салығының ағымдағы шотқа тікелей әсер ететініне дәлелдер аз болса да, экономистер бұл мәселеге қатысты негізді қорытынды жасай алады. Себебі оларға бұл сальдоға қандай факторлар әсер ететіні белгілі: экономиканың жалпы жинақ пен инвестиция көлемінің арасындағы айырмашылық. АҚШ-та ұлттық жинақ деңгейі ЖІӨ-нің 17%-ын құрайды. Ал Еуропалық одақта бұл көрсеткіш жеті пайыздық пунктке жоғары — ЖІӨ-нің 24%-ы. Бұл екі дамыған экономиканың инвестициялық деңгейі ұқсас болғандықтан, жинақтағы айырмашылық ағымдағы шотқа тікелей әсер етеді: 2024 жылы АҚШ ЖІӨ-нің шамамен 4%-ына тең дефицит көрсетсе, ЕО ЖІӨ-нің 2,7%-ы мөлшерінде профицит көрсетті.
Трамп әкімшілігінің «Айна» баж салықтары, әсіресе 2 сәуірде жарияланып, 9 сәуірде тоқтатылғандары, негізінен сауда балансына бағытталған. Ал сауда балансы — ағымдағы шоттың бір ғана құрамдас бөлігі. Ағымдағы шотқа әсер ететін басқа факторлар — қызмет көрсету саласындағы сауда және инвестициялық табыс — көлемі жағынан әдетте аздау және тұрақтырақ болады.
Қалай болғанда да, ағымдағы шот сальдосын жылдам жақсарта алатын екі фактор бар: жинақ деңгейінің күрт өсуі немесе инвестицияның айтарлықтай қысқаруы. Егер Трамптың баж салықтары нарықтағы әлсіреуді жалғастыра берсе, мұндай жағдай рецессияға алып келуі мүмкін. Белгісіздік ұзаққа созылса, инвестициялар азаюы мүмкін, ал импорт бағасының қымбаттауы тұтынушыларды шығынды қысқартуға мәжбүр етеді — әсіресе тауарлардың қолжетімділігі мен бағасына қатысты көбірек ақпарат шыққанға дейін.
Мұндай ақпарат жақын айларда белгілі болуы мүмкін. Ақ үй Трамптың бастамасымен сауда келісімдерін жариялай бастады. Олардың алғашқыларының бірі — Ұлыбританиямен жасалған келісім, ол бірнеше күндік келіссөздерден кейін жасалды. Сонымен қатар АҚШ әкімшілігі Қытай импортына салынған ауқымды баж салықтарының күшін тоқтатты. Трамптың келісім жасауға деген құлшынысын және түбегейлі өзгерістерге ұмтылмайтынын ескерсек, «айна» баж салықтарының үш айға дейін тағы бірнеше келісім жасалуы әбден мүмкін.
Саяси белгісіздік азайған сайын АҚШ экономикасы бұрынғыдай жинақ деңгейі төмен және инвестиция деңгейі жоғары модельге қайта оралуы мүмкін — әсіресе ЖИ саласында америкалық компаниялардың үстемдігі сақталып отырғанын ескерсек. Сондықтан АҚШ-тың ағымдағы шот сальдосы уақытша жақсаруы мүмкін болғанымен, жалпы тапшылық сақталуы мүмкін. Бұл жағдай Қытай, Еуропалық Одақ және Жапония секіліді ірі экономикалардағы профицитпен қатар жалғаса береді.
Жаңа күрделі сынақ
Баж салықтары АҚШ-тың ағымдағы шот сальдосына ұзақ мерзімді әсер етпеуі мүмкін, бірақ олар елдер арасындағы екіжақты сауда балансына әсер ете алады. Біз мұны тәжірибе жүзінде көрдік: 2018 жылдан бастап Трамптың алғашқы әкімшілігі Қытай тауарларына жоғары тарифтер енгізе бастағаннан кейін, АҚШ импорты құрылымындағы Қытайдың үлесі шамамен 21%-дан 14%-ға дейін төмендеді. Ал Еуроодақта 2018 жылдан бері Қытайдың үлесі шамамен 20%-дан сәл өсім көрсетті.
АҚШ пен Қытай арасындағы сауда тапшылығының қысқаруы Трамп үшін жеткілікті болып көрінуі мүмкін, себебі ол өз тарифтік саясатын дәл осы екіжақты сауда балансына негіздеді. АҚШ пен Қытай арасындағы соңғы сауда келіссөздері алдын ала уағдаластыққа әкеліп, тараптар импорттық баж салығын айтарлықтай қысқартуға келісті — ең болмағанда уақытша. Алайда келісілген 90 күндік «үзіліс» кезінде де АҚШ-тың Қытай тауарларына салынатын баж салығы жыл басымен салыстырғанда 30% жоғары қала береді.
Нәтижесінде Қытайдың АҚШ-қа экспорты азая беруі мүмкін, ал қытайлық өндірушілер бұрын АҚШ нарығына арналған тауарларын басқа нарықтарға, әсіресе Еуропалық одаққа бағыттайды. Алайда Қытайдан келетін импорттың артуы бұл елдердегі жинақ пен инвестиция теңгеріміне айтарлықтай әсер етпейді, өйткені ол басқа елдерден келетін импорттың қысқаруымен немесе экспорттың өсуімен өтеледі — соның ішінде Қытайға экспорт та бар, өз кезегінде АҚШ-тан сатып алуды азайтуы мүмкін. Дегенмен, АҚШ ең төмен тариф қолданатын елдер саудада жоғары екіжақты профицитке ие болады, бірақ Қытаймен және басқа елдермен сауда баланстары нашарлауы мүмкін.
Осылайша, алдағы уақытта екіжақты сауда баланстары ауқымды түрде қайта құрылады. Бұл үдеріс өнеркәсіптен жаңа нарықтардағы тұтынушылардың сұранысына бейімделуді талап етеді. Сондай-ақ бұл үдеріс Қытай сияқты елдерден келетін импорттың «күрт» өсуіне байланысты ішкі нарықты қорғауға ұмтылуға қарсы тұра алатын саясаткерлерден байыптылық пен тұрақтылықты талап етеді. Мемлекеттер арасындағы екіжақты сауда ағындарының бұл өзгерістері, жаһандық сауда жүйесіне АҚШ баж салықтарының тікелей әсерінен қарағанда анағұрлым бұлынғыр, мүмкін одан да күрделі — сын-қатер тудыруы мүмкін.
