«Наварроның жеңісі»: Трамптың сауда соғысы мен Қытайға қарсы шаралары
2 сәуірде АҚШ президенті Дональд Трамп 180-нен астам елден келетін импортқа айнадай кері баж салығын енгізетінін мәлімдеді. Одан кейінгі жағдай америкалық сырғанаққа ұқсас болды. Нарық екі күнде $6 трлн-нан астам капитализацияны жоғалтып, кейін $5 трлн-ға жуық қайта қосты, өйткені Трамп алғашында баж салығын енгізіп, кейіннен елдер жауапты шара қолданбаса, ол шараларды 90 күнге тоқтатам деген еді. Бірақ АҚШ әкімшілігінің Қытай үшін баж салығының жалпы мөлшерлемесі 145%-ға жеткенін хабарлағаннан кейін, нарық қайта құлдырады.
Трамптың сауда саясаты инвесторлар арасында алаңдаушылық туғызуда. The Times газетінің жазуынша бұл саясаттың артында төрт команда мүшесі тұр: кеңесші Питер Наварро, қаржы министрі Скотт Бессент (Bloomberg оны баж салығын арттыру процесіне тікелей араласпағанын айтады), сауда министрі Ховард Латник және АҚШ-тың сауда өкілі Джеймисон Грир.
Алайда The Wall Street Journal хабарлауынша биылғы айнадай баж салығын дайындауда негізгі рөлді Наварро атқарған. Уолл-стрит оны жақтырмайды, миллиардер Илон Маск оны «ақымақ» деп санайды, ал Трамп оны «менің Питерім» деп атайтын көрінеді.
«Трамптың өзінен басқа ешкім жаһандық тарифтік күйзелістермен Питер Наварро сияқты тығыз байланыспаған… Ол Трамптың сенімі мен назарын жеңіп алғаны сөзсіз: президент жақында ғана Сопақ кабинетінде тар шеңберде Наварроның өзін қорғау үшін түрмеге түскенін еске салды», – деп жазды WSJ.
Ол кім? Америка президентінің айналасындағы қатарға қалай қосылды және неге көп экономистер оны жалған маман деп санайды?
Ақ үйге ұзақ жол
Наварро беделді Тафтс университеті мен Гарвардта білім алып, экономика бойынша докторлық диссертациясын қорғаған. Содан кейін ол Калифорнияға көшіп, Сан-Диего және Ирвайндағы университеттерде 30 жылға жуық уақыт сабақ берді. Бастапқыда ол энергетика саласындағы экономикалық саясатқа назар аударды, кейіннен Қытай экономикасымен айналыса бастады. Бұл қызығушылығы оны Ақ үйге алып келді.
Ғылыми жетістіктеріне қарамастан, Наварро көп мақала жарияламады және ғылыми мансабын ілгерілетуге ұмтылмады. Оның орнына, ол практикалық мәселелерді шешуге көбірек қызығушылық танытты. Оның харизмасы студенттер мен әріптестері арасында танымал болуына әсер етті. Politico деректеріне сәйкес 1992 жылы Наварро Сан-Диего қаласының мэрі лауазымына үміткер болуға шешім қабылдаған кезде көпшілік таңданбаған.
Саяси науқанын тәуелсіз кандидат ретінде бастаған ол құрылысшыларды сынға алып, қаланың жасыл аймақтарын қорғауды көздеді. Сонымен қатар Наварро Сан-Диегоның жаһандық сауда орталығына айналуына қарсы болды, бұл қаланы Гонконг сияқты қалаға айналдыруға теңеп, бұл сценарийді қалаусыз деп санады.
Алайда оның сайлауалды науқаны сәтсіз аяқталды. Соңғы дебаттарда ол қарсыласы Сьюзан Голдингке ашық сын айтты, бұл оның жеңіске жетуіне мүмкіндік бермеді және Наварроның беделіне нұқсан келтірді. Осыдан кейін ол бірнеше рет әртүрлі саяси қызметтерге сайлануға тырысты, тіпті 1996 жылы Конгреске демократ ретінде кандидатурасын ұсынды.
Саяси сәтсіздіктер оны оқытушылық қызметке қайта оралуға және ғылыми-көпшілік кітаптар жазуға мәжбүрледі. Ол инвестиция туралы бірнеше кітап жазды, онда өзінің тезистерін қолдау үшін ойдан шығарылған сарапшы Рон Вараның пікірлерін қолданды. Кейіннен бұл кейіпкердің ойдан шығарылғаны анықталды, бірақ Наварро бұл тек әдеби тәсіл екенін айтты.
Наварро «Қытайдан келген өлім» (Death by China) кітабынан кейін танымал бола бастады, онда ол Қытайдың әлемдік саудадағы әсерін қатты сынға алып, белсенді қарсы шаралар қабылдауды ұсынды. Бұл кітап Дональд Трамптың назарын аудартып, Наварроны алғашқы әкімшілігіне қосуға себеп болды.
Адал кеңесші
Әлі сайлауалды науқан кезінде Дональд Трамп күйеу баласы Джаред Кушнерге Қытай жөнінде өзі ұстанған көзқарастарға жақын сарапшы табуды тапсырды. Бұрын мұндай істермен айналыспаған Кушнер Amazon сайтына кіріп, «Қытайдан келген өлім» атты кітапты тауып алды. Осылайша Трамп Наварромен танысып, оны экономикалық кеңесшісі ретінде командасына қосуға шақырды.
Трамп президент болып сайланғаннан кейін, Наварро жаңа Ұлттық сауда кеңесінің басшысы болып тағайындалды. Бұл қызметте ол Қытайға қатысты сауда баждарын енгізуді белсенді түрде қолдады.
2018 жылы ол Трампты қытай болат пен алюминийіне баждар енгізуге көндірді. Бұл шешімге қарсы шыққан Трамптың экономикалық кеңесшісі Гэри Кон қызметтен кетуге мәжбүр болды. Кейіннен Кон: «99.99999% жетекші экономистер баждардың тиімді емес екенін мойындайды, ал бүкіл әлемде тек бір адам – Наварро, керісінше ойлайды», – деп мәлімдеді.
Кон орнынан кеткеннен кейін Наварро жаңа қарсылас ретінде қаржы министрі Стивен Мнучинді нысанаға алды. 2018 жылдың мамыр айында Қытайға барған АҚШ делегациясы сапарында Наварро мен Мнучин арасында дау шығып, Наварро оны Қытай билігімен келіссөздерге қатысуға кедергі жасады деп айыптады.
Коронавирус пандемиясы басталғаннан кейін, 2020 жылдың наурыз айында Трамп Наварроны медициналық құрал-жабдықтар мен жеке қорғаныс құралдарын өндіруге жауапты саяси үйлестіруші етіп тағайындады. Трамп сияқты, Наварро да ковидті «қытай вирусы» және «коммунистік партия вирусы» деп атады және ол ешқандай тиімділігін көрсетпеген гидроксихлорохинді дәрі ретінде насихаттады. АҚШ азық-түлік және дәрі-дәрмек әкімшілігі (FDA) бұл препаратты COVID-19-ға қарсы қолдануға рұқсатты кейіннен кері қайтарып алды.
Сонымен қатар, Наварро 2020 жылғы президенттік сайлаудың «ұрланғаны» туралы жалған ақпараттарды таратуда белсенді болды. Сайлау нәтижелері ресми түрде бекітілмес бұрын-ақ, ол «Наварро есебі» деп атаған құжатты тарата бастады. Бұл құжатта АҚШ-тағы президенттік сайлауда жалғандық болғаны туралы еш дәлелсіз айыптаулар айтылды.
2021 жылы Наварро кітап жариялап, онда өзінің және Трамптың басқа кеңесшілерінің «демократтардың жалғандығынан ұрланған сайлауды қайтарудың соңғы, ең жақсы жоспарын» жасағанын мәлімдеді.
Осы әрекеттердің нәтижесінде Наварро қылмыстық іске тартылды. Конгрестің 2021 жылдың 6 қаңтарындағы Капитолий штурмын тергеу жөніндегі өкілдер палатасының комитеті Наварродан сайлау нәтижелерін жоққа шығару әрекеттеріне байланысты жауап алуын талап етті. Бірақ Наварро жауап беруден бас тартты. Оны Конгресті сыйламады деп айыптап, төрт айға бас бостандығынан айырды.
Бостандыққа шыққан күні Наварро Республикалық партия съезінде сөз сөйлеп, Джо Байден әкімшілігін саяси қудалау үшін айыптады. Съезде Трамп президенттікке кандидат ретінде бекітілді.
Наварроның орындалған арманы
Трамп президенттік сайлауда жеңіске жеткеннен кейін, Наварро оның алғашқы әкімшілігінің мүшелері арасынан Ақ үйге қайта оралған аздаған адамдардың бірі болып, сауда және өндірістік саясат бойынша президенттің аға кеңесшісі лауазымына тағайындалды. Ол сотты құрметтемегені үшін түрмеге қамалған Ақ үйдің алғашқы лауазымды тұлғасы болды. Өз өмірбаянының осы бөлігі Наварроны MAGA қозғалысының халық қаһарманына айналдырды.
Трамптың алғашқы президенттік мерзімінде кеңесшілері Наварроның ықпалын шектеп, оны сауда саясатына қатысты маңызды жиындарға жібермеуге тырысты. Мәселен, Наварро Доғал кеңсесіне жақындаған сайын, көмекшілер Ақ үйдің хаттамалар бөлімінің басшысына қоңырау шалуы керек болған, деп жазады WSJ. Бірақ ол тіпті сол кезде президентке жетудің жолын табатын.
Қазір мұндай шектеулер жоқ. Соның салдарынан, алғашқы мерзіммен салыстырғанда, оның президентке және оның саясатына деген ықпалы айтарлықтай өсті.
Ақ үйдің көптеген экономистері әзірлеген тарифтік саясаттың барлық нұсқаларының ішінен Трамп Наварро ұсынған толыққанды сауда соғысының ең радикалды жоспарын таңдады.
Бұл тарифтердің есептеу әдістемесі көптеген экономистерде үлкен сұрақтар туғызды. Сауда министрлігі әр елмен сауда тапшылығының көлемін оның АҚШ-қа экспорт көлеміне бөлді. Формула сонымен қатар импортқа сұраныстың баға өзгерісіне сезімталдығының көрсеткіштерін және баждардың бағаға әсерін қамтыды. Бірақ бұл факторлар соңғы нәтижеге әсер етпейтін.
Наварро өзі ұсынған сауда саясатына деген инвесторлардың реакциясы туралы: «Нарықтардың құлдырауынан қорқудың қажеті жоқ», – деп айтқан.
Сауда соғысы Трамп әкімшілігінің ішінде де алауыздықтар тудырды. Оның жақын кеңесшілерінің бірі, миллиардер Илон Маск Наварроны және оның саясатын сынады. Бұған Наварро бірнеше телеарнада Маск кез келген кәсіпкер сияқты өз компаниясының мүдделерін қорғайды деп жауап берді. Сондай-ақ Tesla-ны көлік өндіруші емес, жинаушы компания деп атады. Маск X желісінде Наварро туралы: «Ол расында ақылсыз» деп мәлімдеді.
Баспасөздің, қор нарықтарының және ірі кәсіпкерлердің қысымымен Трамп баждарды енгізуді үш айға кейінге қалдырды.
Дегенмен, Қытай тауарларына тарифтерді шарықтаған 145% деңгейіне көтерді.
Сөйтіп Питер Наварроның 1990-2000 жылдары қалыптасқан арманы белгілі бір дәрежеде орындалды. Ол бұл процесті алдыңғы қатардан бақылайды.
