Соғыс, жасанды интеллект және өмір сүру құнының он есе төмендеуі: жаңа әлемде өмір сүруге дайындалыңыз

Нарықтар геосаяси шиеленістер мен қақтығыстардан туындаған инфляцияның жедел өсуінің тікелей қатерімен және жасанды интеллекттің әсерінен туындайтын дефляцияның ұзақ мерзімді тәуекелімен күресуге мәжбүр. Project Syndicate басылымындағы бағанымызда экономист Дамбиса Мойо бағаларды қарама-қарсы бағытқа тартатын екі мықты күштің сирек кездесетін сәтін бастан кешіп жатқанымызды жазады.

Осы жылдың басында көптеген сарапшылар мұнай бағасы салыстырмалы түрде жоғары қор деңгейі мен тұрақты жаһандық сұранысқа байланысты барреліне шамамен 50 доллар деңгейінде болады деп күтті. Алайда, қазіргі уақытта Brent маркалы шикі мұнай фьючерстері 100 доллар шегін асып кетті [бұл баға деңгейі АҚШ–Иран бітімге келуінен бұрын байқалған — Oninvest ескертпесі], және кейбіреулері бағаның 150 долларға дейін өсетінін болжап отыр.

АҚШ, Израиль мен Иран арасындағы соғыс әдетте күн сайынғы 100 миллион баррельдік жаһандық сұраныстың шамамен 20%-ын қамтамасыз ететін Ормуз бұғазы арқылы тасымалдауды бұзды. Бұл жаһандық мұнай нарығының тарихындағы ең ірі мұнай жабдықтау үзілісі болып табылады. Салыстыру үшін: 1973 жылғы араб мұнай эмбаргосы, 1990 жылғы Парсы шығанағы соғысы және 2022 жылғы Ресейдің Украинаға басып кіруі жаһандық жеткізілімді тиісінше 7%, 6,5% және 3%-ға азайтты.

Соғыс басталғалы мұнай мен табиғи газ бағасы 30%-дан астамға өсті; бұл соққы толқыны бүкіл тауарлар секторына таралып, барлығына әсер етті көңнен гелийге дейін — жартылай өткізгіштерді өндіру үшін және, демек, жасанды интеллект революциясы үшін аса маңызды шикізат (көңнің 30%-ы, пластик өндіруде қолданылатын полиэтиленнің 50%-ы және шамамен 33%-ы гелий Хормуз бұғазы арқылы өтеді). Теңіз көлігі мен сақтандыруға әлемдік шығындар да күрт өсті, бұл Иранмен соғыстың COVID-19 пандемиясынан бері теңіз саудасы мен жабдықтау тізбегі үшін ең үлкен қауіп екенін көрсетеді. Физикалық инфрақұрылым жойылған сайын салдары одан да ұзақ мерзімді болуы мүмкін. Катар кейбір сұйытылған табиғи газ қондырғыларын қалпына келтіруге бес жылға дейін уақыт кетуі мүмкін деп есептейді. Мұндай шығындардың ұзақ мерзімді салдары инфляция мен пайыздық мөлшерлемелерге қатысты қайта қаралған болжамдарда айқын көрініс табуда. ЭЫДҰ қазір АҚШ-тағы инфляцияны 4,2%-ға дейін болжайды — бұл ФРЖ-ның 2%-дық мақсатынан 200 базистік пунктке жоғары.

Жоғары инфляция бизнестің табыстылығы төмендеуіне және тұтынушылардың нақты (инфляцияға түзетілген) жалақыларының төмендеуіне айқын теріс салдар әкеледі.

Осы аралықта нарық биыл ФРЖ пайыздық мөлшерлемені бір-екі рет төмендетеді деп есептеуден мүмкін болатын көтерілуін күтуге көшті. Әрине, ФРЖ қазіргі энергия бағасының соққысын «уақытша» деп қарастырып, саясатын қатаңдатудан бас тартуы мүмкін; бірақ ол тауарлар жеткізіліміндегі кең ауқымды бұзылулар ұзаққа созылуы мүмкін екенін де мойындайды.

Қалай болғанда да, пайыздық мөлшерлемелердің өсуі компаниялардың капиталды бөлу, қарыз құралдарын шығару және портфельдерінің құрылымы жөніндегі шешімдеріне әсер етеді. АҚШ-та қарыз бен ЖІӨ арақатынасы қазірдің өзінде 100%-дан асады, ал мемлекеттік облигациялардың өтелу мерзімі салыстырмалы түрде қысқа болғандықтан, ел пайыздық мөлшерлемелердің өсуінен туындайтын қаржылық дағдарысқа анағұрлым осал.

Сонымен қатар, АҚШ-та 30 жылдық ипотека бойынша пайыздық мөлшерлемелер 6%-дан асып кетті, бұл инфляция жоғарылаған жағдайда тұрғын үй нарығы айтарлықтай зардап шегуі мүмкін екенін білдіреді. Облигация кірістілігі өсіп, акция бағалары төмендеді, алайда бұл баға түзетулерінің қаншалықты алға созылатыны әлі белгісіз (көп нәрсе қақтығыстың ұзақтығы мен инфрақұрылымға келтірілген зиянның көлеміне байланысты).

Соңында, қысқа мерзімді баға өсімі мен оған ілесетін пайыздық мөлшерлемелердің көтерілуі сұраныстың одан әрі тарылуына (шығындардың қысқаруына) әкеледі, бұл рецессияға алып келуі мүмкін. Әрине, теріс салдарлардың ауқымы тауар шокына үкіметтердің қалай жауап беруіне және саясаткерлердің жалпы сұраныстың төмендеуін және оған ілесетін макроэкономикалық құлдырауды қаншалықты қабылдауға дайын болуына байланысты болады.

Бұл бізді ықтимал дефляциялық орта және ұзақ мерзімді болжамға жеткізеді.

Жасанды интеллект пен оған қатысты технологиялар дамыған сайын еңбек, шикізат шығындары және, мүмкін, білім беру мен денсаулық сақтау сияқты қоғамдық қызметтердің құны төмендеуі мүмкін. Шындығында, жиһаз бен теледидардан бағдарламалық қамтамасыз ету мен телекоммуникациялық қызметтерге дейінгі тауарлардың бағасы ірі тілдік модельдер пайда болмас бұрын-ақ (2018 жылы American Enterprise Institute-тің Марк Дж. Перри көрсеткендей) тез төмендеп жатты. Енді жасанды интеллект бұл үрдісті одан әрі жеделдететініне уәде береді.

Атап айтқанда, жасанды интеллект пен жасанды интеллектке негізделген робототехника адам еңбегіне деген сұранысты айтарлықтай азайтуы мүмкін. Goldman Sachs-тің соңғы есебіне сәйкес, жасанды интеллект дәуірі жаңа жұмыс түрлерін туғызуы мүмкін болса да, шамамен 300 миллион толық жұмыс күніне арналған жұмыс орны қауіп-қатерге ұшырайды. Венчурлық капиталист және OpenAI инвесторы Винод Хосла болжауынша, 2030 жылға қарай жасанды интеллект жұмыс тапсырмаларының 80%-ын орындап, АҚШ еңбек нарығының 15 триллион долларлық ірі бөлігін іс жүзінде автоматтандырады.

Әсері онша маңызды болмаса да, жасанды интеллект туғызатын жанама салдарлар негізінен дефляциялық сипатта болады. Технологияның арқасында өнімділіктің артуы мен жұмыс күшін алмастыратын роботтар санының көбеюі қолжетімді кіріс пен сұраныстың төмендеуіне, сондай-ақ үкіметтер әлеуметтік қамсыздандыру шығындарының өсуіне байланысты ірі корпорациялардың жоғары пайда маржасына төзімділіктің азаюына әкелуі мүмкін.

Дегенмен, егер жасанды интеллект ауыл шаруашылығы, өндіріс, денсаулық сақтау және білім беру салаларындағы өндіріс пен қызметтердің үлкен бөлігін өз мойнына ала алса, өмір сүру құны айтарлықтай төмендейді. Міне, дәл осы себепті Hosla бізді сатып алу қабілетінің айтарлықтай өсуін елестетуге шақырады: 2040 жылы 10 000–30 000 доллар табыс бүгінгі 100 000 доллар табыспен бірдей өмір сүру деңгейін қамтамасыз етеді.

Дегенмен, мұндай дефляциялық ортада жеке және мемлекеттік секторлардың қарыз жүктемесі күрт артады. Бұл әлдеқайда ауыр мәселені көрсетеді: COVID дәуіріндегі жабдықтау тізбегіндегі бұзылулардан басқа, көптеген инвесторлар мен бизнес көшбасшылары инфляция немесе дефляция туралы терең ойлануға ешқандай себеп көрмеді. Егер біз шынымен де түбегейлі өзгеше жағдайлары бар дәуірге кіріп бара жатсақ, оған дайын болмауымыз мүмкін.

Осындай жылдам әрі кең ауқымды өзгерістерге тап болған кезде бизнес көшбасшылары, бас директорлар мен инвесторлар қысқа мерзімді және ұзақ мерзімді баға динамикасын ғана емес, осы факторлардың қалай өзара әрекеттесетінін де жақсырақ түсінуі керек.

Біз жақын арада айтарлықтай жоғары инфляция мен алдағы жылдары тұрақты дефляция қаупінің біріккен әсерімен күресуді бастауымыз керек.

@Project Syndicate, 2026.