The Last of Us-тен бастап, саңырауқұлақ кофе мен шоколадтағы танымал қоспаға айналды
2024 жылы Google-де функционалды саңырауқұлақтарға — яғни тиімділікке, көңіл-күйге, зейін мен жалпы хал-ахуалға әсер етуі мүмкін саңырауқұлақтарға қатысты сұраныстар саны 70%-ға артты деп хабарлады британдық Vogue журналы. Ал Women’s Health басылымы «shroom-boom» деп аталатын саңырауқұлақты БАД-тарға деген жаппай әуестік салдары деп атады. Тек TikTok-тағы #mushroomcoffee (саңырауқұлақты кофе) хештегімен жарияланған видеолар саны 67 мыңнан асты.
Тағы 2022 жылы Лондон барларында Ұлыбританиядағы алғашқы саңырауқұлақты коктейль — эспрессо мен мартини қосылған сусын ұсыныла бастаған еді. Ал биылдан бастап саңырауқұлақты сусындар кеңінен таралып жатыр. Ұлыбританиядағы Marks & Spencer дүкендер желісінде спорттық энергетиктер мен лимонадтардың жанында функционалды саңырауқұлақтар саналатын ежовик пен рейши қосылған латте мен шоттарды кездестіруге болады. Өндірушілер бұл саңырауқұлақтар адамның когнитивті функцияларына, көңіл-күйіне және зейініне әсер етіп, сергітуі немесе тыныштандыруы мүмкін деп мәлімдейді. Сонымен қатар, таңғы сусын ретінде алма, жанжабіл, лайм, женьшень мен ежовик қосылған коктейль, ал кешкілік — рейши, шие, кокос, түймедақ пен лаванда қосылған Absolutely Dreamy PM коктейлі ұсынылады.
Калифорниялық Alice бренді функционалды саңырауқұлақтар қосылған шоколад өнімдерін шығарады және The Last of Us танымал сериалымен бірігіп жарнамалық кампания өткізді.
Alice бұл жарнамада кордицепс қосылған шоколадтарын насихаттады. Сериалда бұл паразит саңырауқұлақ адамзатты жойып жіберуі мүмкін деп көрсетілсе, шынайы өмірде өндірушілердің айтуынша, ол адам ағзасына өте пайдалы.
Функционалды саңырауқұлақтар дегеніміз не және неге олар осыншама танымал болып кетті?
Функционалды саңырауқұлақтар адаптогендер қатарына жатады — яғни, олар адам денсаулығын, көңіл-күйін, зейінді және иммунитетті жақсартуға ықпал етуі мүмкін заттар. Neuromed Жерорта теңізі неврология институты мен Инсубрия университетінің ғалымдары мұндай саңырауқұлақтар β-глюкандардың көзі болуы мүмкін екенін жазған. Бұл заттар микробиом жұмысына оң әсер етіп, жүрек-қан тамырлары жүйесін қорғайды, қант деңгейін, липидтер алмасуын және қан қысымын теңдестіруі ықтимал.
Алайда бұл – теорияда ғана. Ал тәжірибе жүзінде бұл саңырауқұлақтардың тиімділігі ғылыми қауымдастықта әлі де талқыланып келеді. Себебі зерттеулер жеткіліксіз, ал бар зерттеулердің көбі аз ауқымды немесе жануарлардың қатысуымен жүргізілген, деп жазады Health Line.
2016 жылы Cognitive Vitality платформасы Альцгеймер ауруына қарсы дәрі-дәрмектерді зерттейтін қордың шолуын жариялады. Онда «арыстанның жалындай» немесе ямабушитаке деп аталатын гериций саңырауқұлағының пайдасы мен зияны қарастырылған. 2016 жылы Тайвань ғалымдары герицийдің Альцгеймерге байланысты мидағы өзгерістерге әсерін тышқандарда зерттеп, оң әсерін байқаған. Жапониядағы Тохоку университеті деменцияға қарсы тиімділігін дәлелдеді, бірақ бұл да тағы тышқандарға зерттеу жүргізу арқылы белгілі болды. Ал 2023 жылы Австралия мен Корея зерттеушілері гериций туындылары кеңістіктік жадты жақсартатынын анықтаған.
Дегенмен 2009 жылы Жапониядағы Hokuto компаниясының Саңырауқұлақтар зертханасында жүргізілген адамға қатысты жалғыз сәтті зерттеудің нәтижелерін кейінгі тәжірибелерде қайталау мүмкін болмады.
Басқа «саңырауқұлақты суперфудтар» үшін де басты мәселе — жеткілікті зерттеудің болмауы.
Рейши саңырауқұлағы микро және макро элементтерге бай, фармакология, косметология мен токсикологияда қолданылуы мүмкін. Теориялық тұрғыдан, бұл саңырауқұлақ қант диабетіне, қабынуға, жүйке жүйесінің бұзылыстарына, жүрек, бауыр ауруларына және иммундық жүйе мәселелеріне көмектесе алады. Бірақ Сауд Арабиясы мен Пәкістан ғалымдарының пікірінше оның тиімділігі мен қауіпсіздігіне қатысты нақты деректер жетіспейді.
Cordyceps саңырауқұлағы — «The Last of Us» сериалындағы ойдан шығарылған саңырауқұлақтың прототипі — тағамдық қоспа ретінде кеңінен таралған. Ол жасушалардың қартаюын баяулатуы, қабынуды азайтуы және қант деңгейін төмендетуі мүмкін. Алайда, оның аллергия тудыру ықтималдығы және дұрыс дозасы туралы сенімді деректер жоқ, деп жазады Health Line.
«Саңырауқұлақтарда шынымен пайдалы қосылыстар болуы мүмкін, бірақ мен нақты ғылыми дәлелдер көргім келеді», — дейді The Guardian басылымына берген сұхбатында Огайо штатындағы Майами университетінің микологы, профессор Николас Мани.
Ол дәрілік саңырауқұлақтар туралы шолу мен «Зең, саңырауқұлақтар және дәрілер» атты кітаптың авторы.
«Жақсы жағы — бұл өнімдер тұтынушыларға зиян келтірмейтін сияқты… плацебо әсері соншалықты күшті, егер біреу саңырауқұлақ кофе ішіп өзін жақсы сезінсе — онда жолы болсын», — деп әзілдейді профессор.
Жабайы нарық
Бұл нарықтағы тағы бір маңызды мәселе — шикізат сапасын бақылаудың жоқтығы. Саңырауқұлақтарға негізделген өнімдер нарығы әлі дамып келе жатқандықтан, онда ешқандай реттеу жоқ, деп жазады Food Business News.
Калифорнияда саңырауқұлақтарды өндірістік көлемде өсіретін M2 Ingredients компаниясының бас ғылыми қызметкері Джули Доуст өндірушілер шикізат сатып алғанда мынадай сұрақтар қоюы тиіс екенін айтады:
«Саңырауқұлақ түрін нақтылау үшін зертханалық сынақтар жүргізілді ме? Оның құрамында қандай элементтер бар? Қандай субстратта өсірілді? Қайда өсірілді?»
Бұл сұрақтар өте маңызды. Себебі саңырауқұлақтар қоршаған ортадан заттарды сіңіреді. Егер олар экологиялық тұрғыдан қолайсыз жерде өссе, онда оның пайдасынан гөрі зияны көп.
Бұл тәуекелдерді өнеркәсіптік өндіріс ішінара азайта алады. Мысалы, кордицепсті табиғи түрде жинау қолмен және жеке-жеке жүргізіледі, сондықтан оның бағасы 1 кг үшін $20 000-ға дейін жетуі мүмкін. Бөлшек саудада 50 кішкентай саңырауқұлақ шамамен $2000 тұрады. Бірақ көптеген кордицепс қоспаларында Cordyceps CS-4 деп аталатын синтетикалық түрде өсірілген түрі қолданылады.
Өндірушілер өнімнің қай бөлігін қолданатыны да маңызды: жемісті тұсын ба, әлде топырақ астындағы мицелийді ме.
Зерттеулер көрсеткендей, жемісті денеде полисахаридтер мен бета-глюкандар мицелийге қарағанда көп болады. Кейбір пайдалы қосылыстар — мысалы, рейши мен чагадағы тритерпеноидтар — тек жемісті денеде ғана кездеседі. Жалпы алғанда,жемісті дене мицелийге қарағанда белсенді заттарға бай және оларды тығыз «қаптамада» ұсынады.
Алайда, мицелий құрамында D дәрумені және жүрек-қан тамырлары ауруларынан өлім қаупін азайта алатын ловастатин, сондай-ақ қант диабетінің алдын алуы мүмкін эргостерол сынды маңызды заттар көп болуы мүмкін.
Қайсысы жақсы деген пікірталас әлі де жалғасуда. Бірақ мицелий арзан, оны өсіру оңай және жылдам. Көптеген өндіруші мицелийді немесе саңырауқұлақты дәнді дақылдарда — күріш, жүгері немесе сұлыда өсіреді. Бұл дайын өнім 100% саңырауқұлақтан тұрмайтынын білдіреді, деп түсіндіреді Еуропадағы ең көне медициналық саңырауқұлақ өндірушілердің бірі Mycotrition компаниясы.
Жемісті денеден алынған өнімдер пайдалы заттарға бай болғанымен, оларды өндіру қымбат.
Реттеуші органдар әзірге тек өндірушілердің тұтынушыға қандай ақпарат жеткізетініне бақылау жасауда. АҚШ-тың Азық-түлік және дәрі-дәрмек әкімшілігі (FDA) функционалды саңырауқұлақтардың ешқайсысын дәрі ретінде мақұлдамаған. Сонымен қатар, агенттік саңырауқұлақтардың емдік қасиеттерін жарнамалауға тыйым салатын ескерту хатын жариялаған, өйткені олар ресми түрде дәрі болып саналмайды.
Бұл жалғыз оқиға емес. 2023 жылы Ұлыбританияның жарнама реттеушісі ASA Dirtea компаниясынан Альцгеймер, деменция, депрессия және басқа да ауруларды емдей алады деген мәлімдемелерді жарнамалардан алып тастауды талап етті. Компания бұл талапқа бағынды.
Саңырауқұлақ маусымы
Функционалды саңырауқұлақтардың заманауи зерттеулерінің жетіспеушілігі мен сапа бақылауының болмауы, бұл өнімдерді халық медицинасында қолданудың ғасырлар бойғы дәстүрлеріне сеніммен ішінара өтеледі. Мысалы, кордицепс тибет медицинасында қолданылған, ал гериций (ежовик) — қытай, корей және жапон халықтық әдістерінде кең танымал. Логика қарапайым: егер ата-бабаларымыз бұл саңырауқұлақтарды мыңдаған жылдар бойы пайдаланса, демек олар, кем дегенде, уытты емес.
Функционалды саңырауқұлақтардың нақты тиімділігі дәлелденбегенімен, бұл өндірушілер мен бөлшек сауда желілеріне трендтен табыс табуға кедергі болмай отыр.
Бүгінде функционалды саңырауқұлақтар тұтас күйінде, ұнтақ немесе экстракт ретінде сатылады. Олар кофе, какао, шай, алкогольді және алкогольсіз коктейльдер мен смузилерге қосылады, тіпті протеин батондар да араластырылады, деп жазады Food Business News.
Straits Research зерттеу компаниясының деректері бойынша 2024 жылы функционалды саңырауқұлақтар нарығының көлемі $35,74 млрд-қа жеткен. 2033 жылға қарай бұл көрсеткіш $76,35 млрд-қа дейін өседі деп болжануда. Негізгі өндірушілер арасында Straits Research он ірі компанияны атайды, олардың қатарында 45 жылдық тәжірибесі бар америкалық NAMMEX, еуропалық Hirano Mushroom LLC (күніне 8 тонна шиитаке өндіруге қабілетті), сондай-ақ жапондық Hokkaido Reishi мен Mitoku және қытайлық Lianfeng (Suizhou) Food бар.
«Саңырауқұлақ адаптогендері танымал бола бастады», – дейді Food Business News басылымына Дженнифер Барни, Калифорния штаты, Терлок қаласындағы стартап-консультант. – «Олар кофе сияқты күнделікті әдетке айналуда».
Yelp платформасының мәліметінше 2024 жылы саңырауқұлақ сусындарын іздеу 2023 жылмен салыстырғанда 501%-ға артқан. Саңырауқұлақ кофесіне сұраныс 87%-ға, ал саңырауқұлақ шайына — 10%-ға өскен. Yelp сарапшылары 2025 жылы қоғамдық тамақтану саласында саңырауқұлақтар функционалды ингредиент ретінде белсенді қолданылатын болады деп санайды.
Сонда олардың құпиясы неде? Көп жағдайда уәде етілген әсер саңырауқұлақ өнімдеріне қосылған дәлелденген тиімділігі бар ингредиенттермен қамтамасыз етіледі, деп жазады The Guardian. Мысалы, Grass & Co компаниясының Focus Lion's Mane капсулалары (60 капсула — 24,5 фунт) құрамында женьшень, B12 және D дәрумендері, сондай-ақ омега-3 бар. Бренд бұл өнім фокусқа көмектеседі деп мәлімдейді, бірақ шын мәнінде әсер осы дәрумендер мен қосымша заттарға байланысты болуы мүмкін.
Marks & Spencer дүкендеріндегі жаңа YAY саңырауқұлақ сусындары сериясы да құрамына лаванда, түймедақ, женьшень және имбирь қосқан — бұлар өз алдына тыныштандыратын немесе сергітетін әсерге ие.
Four Sigmatic бренді (Санта-Моника, Калифорния) әртүрлі ерігіш шәй мен саңырауқұлақ кофелерін шығарып, ас қорыту мен иммунитетті қолдайтынын уәде етеді. Бірақ бұл сусындарда кофеин, L-теанин, мелисса, бузина және пробиотиктер сияқты басқа да өсімдік компоненттері бар — ал олардың саңырауқұлақтарға қатысы жоқ.
