Илон Масктың саяси ойыны: Ол қалай партия құрмақ?
Өткен аптада әлемдегі ең бай адам Илон Маск АҚШ-та жаңа саяси партия құратынын мәлімдеді. Бизнес саласында оның тоғыз жобасы болса, соның жетеуі сәтті жүзеге асты. Саясатта бұл оның үшінші бастамасы болмақ: алғашқысы — Трамптың президент болуы, екіншісі — DOGE. Қазірше есеп – 1:1.
АҚШ саясатынан хабар беретін One Big Union Telegram-арнасының авторы, саясаттанушы Ян Веселов Масктың бұл қадамына не түрткі болғанын және оның табысқа жету мүмкіндігін талдайды.
Құмар ойынға айналған саясат: Маск неге оңшылдарға бет бұрды
Қазіргі АҚШ саясатында Илон Маскты назардан тыс елестету қиын. Ол X әлеуметтік желісінің иесі, жаңалықтарға жиі пікір білдіреді, ал жақында ғана Дональд Трамптың командасында болған. Бұрын ол ірі көлемде саяси қайырымдылық жасамай, бірде республикашылдарға, бірде демократтарға қолдау көрсететін. Мысалы, 2018 жылы Калифорния губернаторы, демократ Гэвин Ньюсомның сайлауалды науқанына SpaceX басшысы ретінде 11,8 мың доллар, ал 2015 жылы республикашыл Марко Рубиоға 2,6 мың доллар аударған. Сол жылы демократ Хиллари Клинтонның да науқанына қаржылай қолдау білдірген.
Сол кезеңде Маск өзін центристпін деп таныстыратын. Барак Обаманы қолдап, Клинтон мен Байденге дауыс берген. Бірақ 2022 жылы ол демократтар тарапынан негізсіз шабуыл мен Tesla және SpaceX-ке салқын көзқарастың кесірінен қарашада республикашылдарға дауыс беретінін мәлімдеді. Демократтардың реттеу саясатына наразылығы оны жаңа бағытқа итермелеген. Twitter-ді сатып алғаннан кейін Маск консервативті инфлюенсерлерді ашық қолдап, республикашылдардың күн тәртібін белсенді насихаттай бастады.
Трамп және «PayPal мафиясы»
2024 жылы Трампқа жасалған қастандықтан кейін Маск оны ашық қолдап, сайлау науқанына 291 миллион доллардан астам қаржы аударды. Осылайша ол Трамптың ең ірі демеушісіне айналды.
2025 жылғы сайлауда Трампты «PayPal мафиясы» қолдады. Бұл атау PayPal компаниясының негізін қалаған немесе жұмыс істеген адамдарға қатысты қолданылады. Масктан бөлек, Питер Тиль де солардың бірі. Оның Palantir компаниясы Трамптың бірінші мерзімінде Пентагоннан ірі келісімшарттар алған. Үшінші серіктес Дэвид Сакс демократтарға қарсылық ретінде Трампты жақтап, жасанды интеллект пен криптовалюта мәселелері бойынша президент кеңесшісі қызметін иеленді. Ал Трамптың жеңісінен кейін Масктың байлығы 400 миллиард доллардан асты. Бұл – Жер бетіндегі адам баласы қол жеткізген алғашқы көрсеткіш.
Трампты Марк Андриссен, Бен Хоровиц және Майк Солана сияқты венчурлік капиталистер де қолдады. Бұл Кремний алқабының консервативті бетбұрысын көрсетеді: демократтар криптовалюта мен жасанды интеллект саласына қауіп ретінде қарастырыла бастады. Кейбірі Трамптың федералды үкіметті қысқарту бағытына бола қолдаса, енді бірі демократия идеясынан түңіліп, Трампты технологиялық прогресті қамтамасыз ете алатын көшбасшы ретінде көрді.
Трамптың инаугурациясына «Ғажайып жетілік» компанияларының (Apple, Meta, Amazon, Google, т.б.) басшыларының барлығы дерлік келді. Тек Nvidia бас директоры Дженсен Хуанг Қытайда Ай жаңа жылын тойлап жатқандықтан болмады. Бірақ ол да инаугурациялық комитетке 1 млн доллар аударған.
Президентке қызмет етуде
Маск биліктегі шенеуніктерге қатысты ұстанымын жасырмады. 2024 жылдың күзіне қарай The New York Times оның бизнесіне 20-ға жуық тергеу жүргізіліп жатқанын жазды. Ол демократтардың Tesla-ны Масктан тәуелсіз етуге тырысқанын да ұмытпады.
Трамп Маскқа мемлекеттік тиімсіз шығындармен күресетін жаңа агенттік — Мемлекеттік тиімділік департаментін (DOGE) басқаруды ұсынды. Маск 2 триллион доллар үнемдейміз деп уәде етті. DOGE мемлекеттік қызметкерлерді жаппай қысқартып, бюджет шығындарын 190 миллиард долларға азайтқанын хабарлады. Бірақ Financial Times Партнерлік қорының есебіне сілтеме жасап, бұл қысқарту мен қайта жұмысқа алудың елге 135 миллиард долларға түсетінін жазды.
Масктың шенеуніктерден апта сайын есеп талап ету, ведомстволарға өз адамдарын қою бастамасы министрлер мен агенттік басшыларынан қарсылық көрді. Тіпті Трамптың өзі тағайындағандармен де текетіреске түсті: көлік министрі Шон Даффи, сыртқы істер басшысы Марко Рубиомен келіспей қалды, ал қаржы министрі Скотт Бессентпен жанжал төбелеспен аяқталды.
Мемлекеттік қызметте ерікті ретінде жұмыс істеу мерзімі аяқталған соң, Маск DOGE басшылығынан кетті. Трамп оған алғыс айтты. Бірақ үш күннен кейін олардың арасы суыды: Маск X желісінде «Ұлы әрі көркем» заң жобасын сынап, оның бюджет тапшылығын ұлғайтатынын ашық айтты. Көп ұзамай Трампқа қатысы бар Джеффри Эпштейннің педофилия және балалар саудасы ісі туралы жазбалар жариялады. Бұған жауап ретінде Трамп Маск компанияларының мемлекеттік келісімшарттарын тоқтату — ең тиімді үнем жолы деп мәлімдеді. The Independent есептеуінше, егер SpaceX келісімшарттарынан айырылса, компания 68 миллиард доллар табыстан қағылуы мүмкін еді.
Осылайша Маск пен Трамп арасындағы «саяси броманс» аяқталды. Маск бүкіл Вашингтон бюрократиясымен арақатынасын бұзып, жыл басынан бері Tesla акциялары 23%-ға арзандады.
«Америка» атты жоспар Б
Трамптың заңы қабылданғанына қарамастан, Маск оны қолдағандардың бәрі сайлауда жеңіледі деп уәде берді және «Америка» деген атаумен өз партиясын құрмақ ниетін жариялады.
Партия нақты құрылым бола ма, әлде 2000-жылдардағы республикашылдар арасынан шыққан «Шай ішу партиясы» сияқты еркін қозғалыс па — әзірге белгісіз.
АҚШ-та жаңа саяси күшке сұраныс расымен бар. Қазір халықтың 43%-ы өзін республикашыл да, демократ та санамайды. Ал 2013 жылдан бері сауалнамаларда 60%-ға жуық азамат үшінші партияның қажеттігін айтып келеді.
Маск өткізген сауалнамаға 5,6 млн-нан астам адам қатысып, 80,4%-ы АҚШ-қа жаңа партия керек деп жауап берген.
X желісінде Маск жаңа партияның мақсаты — «бостандықты қайтару» деп жазды. Алайда бұл партия нақты кімнің мүддесін қорғайтыны белгісіз. Маск Сенаттан 2–3, ал Өкілдер палатасынан 8–10 мандат алып, екі партия арасындағы тепе-теңдікті өзгертіп отыруды көздейтінін айтқан. Демек, партия центристік бағытта, орташа көзқарастағы сайлаушыларға сүйенеді.
Масктың өзі де осы идеологияға сай: мәдени соғыстар (инклюзивтілік, гендерлік әртүрлілік т.б.) мен мемлекеттік қарыз мәселесінде — республикашылдарға, ал жасыл энергетика мен білікті миграцияны қолдауда — демократтарға жақын. Мұндай жағдайда Маск үшін екі партиядағы орташа кандидаттарды қаржыландыру жеңілірек болар еді. Бірақ ол жаңа саяси ұйым құруды жөн санады.
Жүйесіз оппозиция: мүмкіндіктері қандай?
Көптеген штаттарда үшінші партияларға қолдау аз. Олар сайлауға қатысу үшін қол жинауы немесе кепіл қаржы аударуы керек. Маск дайын инфрақұрылымы бар Либертариан партиясымен бірігіп, оның ресурстарын пайдалануы мүмкін.
Бірақ басты кедергі — Дюверже заңы: АҚШ-та жеңімпаз бәрін алады. Егер партия 20% дауыс жинаса да, ол ештеңе ұтпауы мүмкін. Мұндай жүйеде сайлаушы «жұмыс істемейтін» партияға дауыс бергісі келмейді.
Кез келген үшінші партия әдетте негізгі екі партияның бірінің жеңілісіне себеп болады. Мысалы, 1912 жылы Теодор Рузвельт Прогрессивтік партияны құрды, нәтижесінде демократ Вудро Вильсон жеңді. Ал 1992 жылы бизнесмен Росс Перо 18% жинағанымен, ешбір штатта жеңіске жетпеді. Демократ Билл Клинтон жеңіп шықты.
2000 жылы «Жасылдар» партиясынан Ральф Нейдер 2,7% дауыс жинады. Бірақ сол дауыстар демократ Альберт Горға бұйырғанда, ол президент болар еді. 2016 жылы да Джилл Стайнның кандидатурасы Хиллари Клинтонның жеңілісіне әсер етті.
Бірақ бүгінгі жағдай өзгеше: АҚШ халқының 40%-дан астамы өздерін ешбір партиямен байланыстырмайды.
Сондықтан Маск құрмақшы болған «Америка» партиясының мүмкіндігі болса да, дәл Масктың өзі оны жүзеге асыра ала ма — бұл бөлек мәселе. Silver Bulletin жариялаған 10 шілдедегі сауалнамаға сәйкес, америкалықтардың 55%-ы Маскқа қырын қарайды.
