STOXX Europe 600 индексі 1,9%-ға төмендеді: неге біздің миымыз соғыс экономикалық құлдырауға әкеледі деп күтеді
Morgan Stanley орта шығыстағы соғыс американдық акцияларға қатысты оптимистік болжамын өзгертуге негіз емес деп есептейді — мұнай бағасының күрт әрі тұрақты өсуі болмаса. Фото: Пит Марович/Getty Images
Азия индекстерінен кейін ірі еуропалық индекстер құлдырады, себебі инвесторлар АҚШ пен Израильдің Иранға қарсы операциясына реакция білдірді. Өткен демалыс күндері бүкіл әлем бойынша миллиондаған адам үшін сынақ болды: Иранға жасалған бомбалау кадрлары, АҚШ-тың жойғыш ұшақтарының «достық оқ» салдарынан атып түсірілгені және Дубайдағы бос пирс шошытады: алғашқы реакциялардың бірі активтердің табысын есептеу емес, таза эволюциялық қорқыныш немесе кем дегенде мазасыздық. Психолог Михаил Тегин дүрбелеңге салынбауға және фактілерге назар аударуға шақырады: нарық біз ойлағаннан әлдеқайда жылдам қалпына келеді.
Перл-Харбордан Тегеранға: қорқынышты талдау
Шамамен 85 жыл бұрын, 1941 жылы, жаһандық экономика мен бүкіл әлемдік тәртіпке ең ірі соққылардың бірі болды — Перл-Харборға жасалған шабуыл және АҚШ-тың әлемдік соғысқа кіруі. Индекстер құлдырады, және жаһандық экономика аяқталғандай көрінді. Шын мәнінде, нарыққа қалпына келу ғана емес, өсе бастау үшін де 307 күн қажет болды. Жаһандық емес соғыстарға келсек, нарықтар соққылардан әлдеқайда жылдам қалпына келеді: 2023 жылы CFRA Research зерттеушілері Екінші дүниежүзілік соғыстан бері болған 24-тен астам ірі геосаяси дағдарысты талдады — әскери шоктың нәтижесінде S&P 500 индексінің орташа төмендеуі 1,2%-ды құрайды, ал толық қалпына келу орта есеппен 47 күнге созылады.
Қорытынды айқын: нарық алдымен апаттың ауқымын катастрофалық түрде асыра бағалайды, ал кейін дәл сондай ынтамен тез қалпына келуге сенеді.
Неліктен біздің миымыз бәрін асыра бағалайды?
Адамдарға тірі қалу қажет, және Homo sapiens шамамен 300 000 жыл бойы осы істі өте жақсы атқарып келеді. Сәттіліктің сыры мынада: эволюция бізге қауіпті немесе жағымсыз жағдайлардан аулақ болуды, тәуекелге бармай-ақ не боларын көруден гөрі әлдеқайда тиімді екенін үйретті. Нәтижесінде біз ақпаратты өңдеудің екі жүйесін дамыттық: автоматты (жарымсаналы деңгейде) және саналы (бақыланатын).
Әрқайсысында «бөгеттер» бар: когнитивтік бұрмаланулар мен логикалық қателіктер. Когнитивтік мінез-құлық психологиясы мен терапиясы (CBT) бомбалау туралы тақырыптардан туындайтын ең күшті әрі ең белсенді бұрмаланулардың бірнешеуін анықтайды:
Катастрофикациялау: мидың оқиғалар тізбегін ең нашар ықтимал нәтижеге дейін жалғастыруға бейімділігі. «Иранға соққылар -> Ормуз бұғазының жабылуы -> мұнай бағасының 200 долларға дейін өсуі -> жаһандық экономикалық құлдырау.» Ми бұл сценарийді 1%-дық ықтималдығы бар қарапайым мүмкіндік ретінде емес, орындалған факт немесе жақын арада орындалатын шындық ретінде қабылдайды.
Сайма-сай абстракция. Назар тек теріс жайттарға ғана аударылады , ал жалпы көрініс ескерілмейді; яғни біз оң және бейтарап факторларды байқамаймыз.
Қолжетімділік эвристикасы. Өз көзімізбен көргенге сену оңайырақ – ақыры, ол сенімдірек көрінеді. Көріністі бейнелейтін жаңалықтарға да дәл сол сипат тән: әлеуметтік желілердегі жарылыс видеолары ең беделді компанияның құрғақ аналитикалық есебінен әлдеқайда күшті әсер қалдырады. Біз жоғары деңгейлі оқиғалардың маңыздылығын асыра бағалап, жаһандық экономиканың және тіпті өз мінез-құлқымыздың инерциясын төмен бағалаймыз, себебі көптеген адамдар қазір «күтіп көрейік» ұстанымын ұстанып, әрі қарай не болатынын бақылап отыр.
Эмоционалдық пайымдау. Бұл бұрмалау қолжетімділік эвристикасына ұқсас қағидаға негізделген: «Егер мен қорқатын болсам, онда жағдай шынымен де өте қорқынышты болуы керек». Басқаша айтқанда, біз өз сезімдерімізді факті ретінде қабылдаймыз, бұл өзінше дұрыс, бірақ оларды объективті нарық индикаторы ретінде әрекет ететін нақты фактор ретінде қарастырамыз.
Қайта бағалау қалпына келу: қорқыныш ұмытылған кезде
Уақыт өте келе ең нашар сценарийдің жүзеге аспағаны анықталғанда кері механизм іске қосылады. Паникамен бәрін сатқан инвесторлар мүмкіндіктерді жіберіп алғанына қорқып, бұрынғы иррационалды әрекеттері үшін жиі кінәлі сезінеді. Бұл екі сезім де психоанализде «репарация» деп аталатын құбылысқа әкелуі мүмкін. Бұл агрессордың зардап шеккен жаққа өтемақы төлеуі туралы емес, өзіне келтірілген зиянды «жөндеуге» және бұрынғы тыныштық сезімін қалпына келтіруге бағытталған санасыз қажеттілік туралы.
Психоанализде, мысалы, британдық аналитик Мелани Кляйннің еңбектерінде репарация қорғаныс механизмі ретінде қарастырылады, ол инвестор паникаға салынып, өз портфелін «жойып» жібергенін түсінгенде іске қосылады. Нәтижесінде адам шұғыл түрде шындықты «жөндеуге» кіріседі және, мысалы, нарықты «сорғылап», бағаларды ақылға қонымды шектерден асырады. Бұл зерттеулерде айтылатын дәл сол «қалыпына келтірудің қайта бағалануы»: эмоционалды тербеліс қарама-қарсы бағытқа қатты ауып кеткен.
Салқынқандылықты сақтап, ақша үнемдеудің үш әдісі
Эмоциялар мен когнитивті бұрмаланулардың әсерінен кейін өкінетін сатып алулар мен сатулардан аулақ болу үшін ойларыңыз бен сезімдеріңізді шындықпен «теңестіру» әдістерін қолдана аласыз.
«Децентрализация» техникасы: ойларыңыз бен идеяларыңызды аксиома ретінде қабылдауды тоқтатуға көмектеседі. S&P 500 графигін бүгінге емес, он жылға қарап отырғаныңызды елестетіңіз. 2022, 2023 және 2024 жылғы сәуір айларындағы шағын құлдырауларды байқайсыз, себебі сол кезде ұқсас «тағдырлы» қақтығыстар болған. Алайда онжылдық перспективада және нарықтағы эмоция болмаған жағдайда олар дерлік байқалмайды.
4 сағаттық ереже: нарыққа жасөспірімдей реакция жасауға мүмкіндік беріңіз. Жаман жаңалықтар шыққан демалыстан кейінгі сауданың алғашқы сағаттарында сауда жасамаңыз. Осы уақытта нарықты тек Тегерандағы жарылыс қана емес, сонымен қатар шығын мен жаһандық өзгерістерден туындаған қорқыныш салдарынан маржа шақыруларының жарылысы да басқарады. Алгоритмдер мен институционалдық инвесторлар ойынға кіргенше күтіңіз. Екіншілерінің шешім қабылдау рәсімдері сәл күрделірек әрі ұзақ, бірақ олар әлеуетті түрде теңгерімдірек.
Фактілерге шолу: жаңалықтарды оқығанда ең алдымен құрғақ қорытындыларға назар аударыңыз: қандай нысандар зардап шекті, нақты кім зардап шекті, «әлем тағы бір апокалипсис шегінде» деген тақырыптағы мақалаларға емес. Екіншісі фактілер туралы емес, пікірлер туралы, ал пікірлер кез келген болуы мүмкін, бірақ біз олардың бәріне келісуге міндетті емеспіз. Фактілер бізді орнықтырады, пікірлер мазасыздықты қоздырады.
Және есте сақтаңыз: нарық – күресуге арналған орын емес, ол – айырбас, сауда жасау орны. Соңында олар апатқа емес, керісінше адамның тіршілігін сақтап қалуға қызмет етеді, дәл біздің когнитивтік бұрмалануларымыздай. Көбінесе «Қара дүйсенбіде» ең жақсы стратегия – асықпай, жағдайдың қалай дамып жатқанын бақылау.
