Тұрақтап қалу: жаңалықтардың шоғырлануы инвесторлардың шешімдеріне қалай әсер етеді

Медианың хабарлаулары қаржы нарықтарына көптеген салдары бар. Мұнда әсіресе инвесторлардың көңіл-күйі мен сауда белсенділігіне әсері қызығушылық тудырады. 2025 жылы Journal of Behavioural Finance журналында жарияланған зерттеу көрсеткендей, жаңалықтар күн тәртібі неғұрлым бірнеше нақты тақырыпқа шоғырланса, инвесторлардың келіп түскен ақпаратқа шамадан тыс реакция жасау ықтималдығы соғұрлым жоғары болады. Инвесторлар жаңалықтардың тасқынынан портфелін қалай қорғай алады?

Соңғы екі аптада жасанды интеллектке қатысты тақырыптар әлемдік жетекші БАҚ-тардың назарын аударып келеді: технологиялық алыптардың капиталдық шығындары, олардың өсіп келе жатқан қарыз жүктемесі, еркін ақша ағыны көрсеткіштерінің нашарлауы және жасанды интеллект инфрақұрылымына салынған инвестициялардың қайтарымына қатысты күмән.

Тағы бір маңызды жаңалық – мемлекеттік қарыз бен пайыздық мөлшерлемелер. Жаңалықтар АҚШ пен Еуропа елдерінің бюджеттік проблемалары, мемлекеттік бағалы қағаздар нарығына жасалып жатқан қысым және қарыз алу шығындарының өсуінің ықтимал салдары туралы хабарламаларға толы. Оған геосаяси тәуекелдер мен тұрақсыз мұнай нарығы мәселелерін де қосыңыз.

Осындай жаңалықтар шоғырлануы статистикалық тұрғыдан инвесторлардың көңіл-күйінің нашарлауымен, олардың сауда белсенділігінің артуымен және қаржы нарықтарындағы құбылмалылықтың күшеюімен байланысты. Сонымен бірге, мұндай кезеңдерде нарық кірістілігі әдетте төмендейді. Бұл – Германияның Ганновер университетінің Банк ісі және қаржы институтының зерттеушілері Оливер Будрас, Майк Диркес және Флориан Скаде 2025 жылы жүргізген «Қаржы нарықтарындағы жаңалықтар шоғырлануына шамадан тыс реакция» атты зерттеудің қорытындылары. Олар 1980 жылдан 2021 жылға дейін *The New York Times* газетіндегі шамамен 314 000 мақаланы талдап, алгоритм арқылы оларды 140 тақырыпқа жіктеді. Авторлар одан кейін мақалалардың нақты таралуының гипотетикалық біркелкі таралудан қаншалықты ерекшеленетінін есептеді.

Негізгі қағида былайша еді: нақты оқиғаларға қатысты жаңалықтардың қамтуы неғұрлым жоғары болса, шоғырлану индексі соғұрлым жоғары болатын. Оның шыңдары ірі оқиғалармен сәйкес келді: 1990 жылғы Парсы шығанағы соғысы, 2008 жылғы Lehman Brothers компаниясының құлдырауы, 2012 және 2015 жылдардағы Еуропалық қарыз дағдарысы және 2020 жылғы пандемияның басталуы.

Зерттеу авторлары жарияланымдардағы тақырыптардың жалпы ауқымының 10 пайызын құрайтын, жаңалықтардың шоғырлануы айрықша жоғары деңгейге жеткен күндерді таңдап, сол күндері акция бағасының тенденцияларын салыстырды.

Зерттеушілер жаңалықтардың шоғырлануына және олардың теріс мазмұнына инвесторлардың алғашқы реакциясы шамадан тыс болғанын атап көрсетеді: бағасы ең көп төмендеген топтағы акциялар шамамен 4–5 пайызға теріс қайтарым көрсетті. Басқаша айтқанда, осы акциялардың бағасы нарықтық эталон көрсеткеннен шамамен 4–5 пайыздық пунктке артық төмендеді.

Алайда, кейінгі сауда күндерінде бастапқы құлдырау бағалардың қалпына келуімен алмасты, және небәрі тоғыз сауда күнінен кейін жинақталған қалыптан тыс кірістердің айырмашылығы 1 пайыздық тармақтан асты. Үш айдан кейін ол шамамен 1,3–1,4 пайыздық тармаққа жетті.

Басқаша айтқанда, жаңалықтардың жоғары шоғырланған күндері ең қатты құлаған акциялар кейіннен орта есеппен ең күшті өсім көрсеткен акциялардан озып түсті. Сонымен бірге, бұрын ең үлкен өсім көрсеткен акциялар кейіннен ұқсас төмендеуді бастан кешірмеді. Нарық тек оқиғаларға ғана емес, оларға көрсетілетін назар деңгейіне де реакция жасайды.

Авторлар өз бақылауларын барлық адамға тән бірнеше мінез-құлық механизмдеріне негіздейді. Олардың бірі – шектеулі зейін ұзақтығы. Инвестордың зейін ұзақтығы, кез келген адамның зейіні сияқты, бір уақытта тек бірнеше мағына бірлігін ғана есте сақтауға мүмкіндік береді. Басқаша айтқанда, жаңалықтар ағымы нақты тақырыптарға – негізінен инвесторларға тән тәуекелдерге – шоғырланған кезде, бұл ақпарат когнитивтік процестердің пропорциясыз үлкен бөлігін алып кетеді.

Тағы бір механизм – қолжетімділік эвристикасы деп аталатын когнитивтік бұрмалану. Ол қысқа мерзімді жадпен байланысты: адам белгілі бір ақпаратты қаншалықты жиі кездестірсе, оны еске алу соншалықты оңай болады. Нәтижесінде оқиғаның ықтималдығы шынайы мәннен жоғары көрінуі мүмкін. Сондықтан үнемі қайталанатын хабарламалар теріс бағалаудың көптеген тәуелсіз растаулар алғандай әсер қалдыруы мүмкін, алайда көбінесе бірдей нәрсе қайталанып қана отырады.

Сондықтан инвесторлар, ұнатсын ба ұнатпасын, ақпараттың мазмұнын ғана емес, оның талқылану қарқынын да бағалайды. Алайда, бұл бағалау аталмыш ақпараттың қоғамдық ортада неге соншалықты кең тарағанын түсіндіретін барлық себептерді әрдайым ескермейді. Нәтижесінде инвестициялық шешімдер қабылданатын кезде ол лайықсыз түрде көп көңіл бөледі.

Ең алдымен, жаңа ақпарат пен баспасөзде қайта-қайта жарияланатын ақпаратты ажырата білуді үйрену керек. Технологиялық компаниялардың қарыздық қаржыландырудағы қиындықтары туралы он мақала міндетті түрде он жаңа теріс сигнал дегенді білдірмейді. Мүмкін, олардың барлығы бірдей дереккөзге – мысалы, соңғы статистикаға немесе ірі инвестициялық банктің жаңа аналитикалық есебіне – сүйенеді.

Екінші құрал – нарықтың реакциясы негізгі көрсеткіштердің өзгерістеріне қаншалықты сәйкес келетінін бағалау. Егер акция бағасы тез және күрт төмендесе, алдымен күтілетін ақша ағындары мен тәуекелдерді бағалаудың қаншалықты өзгергенін түсіну маңызды – яғни консенсусқа, P/E коэффициентіне және т.б. назар аудару. Белгілі бір тақырыпқа қатысты жаңалықтардың жоғары шоғырлануы, әсіресе теріс жаңалықтардың, бизнестің нашарлап жатқанын өзінен-өзі дәлелдемейді.

Үшінші құрал – бастапқы инвестициялық идеяңыздың жарамдылығын жоятын шарттарды алдын ала анықтау. Әрбір шарт үшін оқиғалардың ықтимал сценарийлерін де ойластыра аласыз. Бұл нарық сезіміне негізделген шешімдер қабылдаудан аулақ болуға және баға түзетуін негізгі құндылыққа оралумен шатастырмауға көмектеседі.