Қазақстан өзінің атом электр станциялары үшін уранды бөліп қояды. Бұл жаһандық нарыққа қалай әсер етеді?

Президент Қасым-Жомарт Тоқаев алдағы 100 жылға еліміздің өз ядролық электр станцияларының қажеттілігін қамтамасыз ету үшін Қазақстанда мемлекеттік стратегиялық уран қоры құрылатынын жариялады. Ядролық өнеркәсіпті дамыту стратегиясы кезең-кезеңімен қорды жинақтау мақсатын белгілейді: 2040 жылға қарай кемінде 100 000 тонна және 2050 жылға қарай 150 000 тонна (қоры 300 000 тоннаға дейін кеңейту мүмкіндігімен). Freedom Broker сарапшысы Данияр Оразбаев Oninvest басылымындағы бағанында бұл қор жинаудың Kazatomprom компаниясының көрсеткіштері мен жаһандық уран нарығына – Қазақстандағы үлес шамамен 40 пайызды құрайды – қалай әсер етуі мүмкін екені талқыланады.

Қазақстанның ішкі атомдық электр энергиясын өндіру талаптары салыстырмалы түрде қарапайым: 2050 жылға қарай жарияланған 8,4 ГВт қуаты жылына небәрі 1 500–1 700 тонна уранды (елдегі қазіргі өндіріс көлемінің 5–6 пайызы) қажет етеді.

100 жылдық кезеңде реакторларға қажетті жалпы уран мөлшері 150–170 мың тоннаны құрайды. Алайда технологиялық шығындар мен in-situ leaching (ISL) әдісі бойынша қалпына келтіру коэффициентін ескере отырып, ішкі өндіру жер қойнауындағы шамамен 300–400 мың тонна баланстық қорды бөлуді талап етеді. Бұл Қазақстандағы барланған қорлардың жалпы көлемінің шамамен 30–40 пайызына тең, ал олардың жалпы көлемі шамамен 1 миллион тонна деп бағаланады.

Мұндай көлемді 15–25 жыл ішінде физикалық тұрғыдан жинау елдің өндірісінің жыл сайынғы экспортынан төрттен бірнен жартысына дейінгі бөлігін басқа бағытқа бұруды білдіреді. Сондықтан қордың басым бөлігі жер астында қалыптасады деп күтеміз, ал физикалық қор бірнеше жылға ғана жететін атом электр станциясының өнімімен шектеледі.

Қазан айының соңында уранның спот бағасы фунтына шамамен 91 доллар болса, ұзақ мерзімді бағасы 98 долларды құрады. Осы бағамен 100 000 тонна 24–25 миллиард долларға, 150 000 тонна 36–38 миллиард долларға, ал 300 000 тонна 71–76 миллиард долларға түседі. Алайда спот нарығынан сатып алу іс жүзінде мүмкін емес: 2025 жылы спот нарығында шамамен 21 300 тонна сатылған, яғни жарияланған 150 000 тонна әлемдік спот саудасының шамамен жеті жылдық көлемін құрайды. Ұзақ мерзімді келісімшарттардағы жеңілдікке үміт арту да тиімсіз: ұзақ мерзімді баға спот бағасынан жоғары саудаланады. Екі механизмнің үйлесімі ең ықтимал сценарий болып табылады.

Біріншіден: қазіргі уақытта шығыны дерлік жоқ жер асты қазба байлықтарын резервтеу. Екіншіден: ішкі өндіруден физикалық қорларды біртіндеп жинау, оны нарықтық формула немесе «шығын плюс» негізінде жүзеге асыру. Мемлекетке бірнеше мың тонна отын қорын уақыт ішінде біртіндеп жинауға және оны тиісті көлемде қаржыландыруға шығын қажет болады. Сондай-ақ ішкі электр энергиясын өндіру үшін «Казатомпром» компаниясынан жеңілдік алу мүмкіндігі бар. Ұқсас механизмдерді, мысалы, мұнай өңдеуде де байқауға болады.

Біздің ойымызша, жаһандық сұранысқа тікелей әсері минималды болады: 2035 жылдан кейін Қазақстанның атом электр станцияларының тұтынуы жаһандық сұраныстың шамамен 1 пайызын құрайды. Негізгі әсер ұсыныс жағында байқалады, себебі Казатомпром әлемдегі ең ірі өндіруші мәртебесіне ие. Қорыларды бөліп қою 2030-шы және 2040-шы жылдары экспортқа шығарылатын қазақстандық уран көлемінің азаюына әкеледі. Бұл негізінен ұзақ мерзімді бағаларды қолдайды. Дегенмен, резерв құруды ең күшті қозғаушы күш деп атау асыра айту болар еді: параметрлер 2027 жылдың соңына дейін нақтыланады, ал әсері онжылдықтар бойына таралады. Биыл бағалар негізінен жаңа атом электр станцияларын салу бағдарламалары, қолданыстағы реакторлардың қызмет ету мерзімін ұзарту және энергетикалық компаниялардың келісімшарттық белсенділігі арқасында өсті.